Goedemiddag en welkom bij dit webinar over exoskeletten en meer
specifiek de vraag: Zijn exoskeletten dé oplossing
voor fysiek zwaar werk? Dit webinar is een een initiatief van
het netwerk Duurzaam fysiek werk, een initiatief van het Ministerie
van Sociale aZken en Werkgelegenheid, Buro voor Fysieke
Arbeid en TNO. Mijn naam is Bonny de vries, ik ben projectleider
op het gebied van gezond en veilig werken bij TNO en ik mag vandaag
dit webinar voor u presenteren. Bij mij in de studio aanwezig is
vandaag Frank Kruisen, collega van mij en Frank, jij bent human
factors researcher bij TNO als ik het goed heb en zometeen haakt ook
nog Hetty Vermeulen van vhp human performance aan, maar dat zal
online zijn want zij werkt vandaag vanuit huis en niet hier bij
ons in de studio. Voordat we de inhoud ingaan met Frank en Hetty,
heb ik nog een aantal praktische mededelingen voor u als kijker.
Dit webinar duurt ongeveer 45 minuten en het wordt opgenomen,
dus dat betekent dat u na afloop van het webinar een terugkijk link
zult ontvangen, zodat u het webinar nog een keer opnieuw kunt
bekijken. Tevens heeft u de mogelijkheid om tijdens
het webinar vragen te stellen, dat kan aan de rechterkant van uw
scherm, en u kunt dan kiezen voor ofwel de openbare chat,
die zichtbaar is voor iedereen in dit webinar, of voor de privé chat
waarmee u een vraag stelt alleen aan onze moderatoren. En we zullen
proberen om zoveel mogelijk van uw vragen en opmerkingen ook
te behandelen hier live tijdens tijdens het webinar. Dat gezegd
hebbende Frank, zou ik heel graag jou het woord willen geven.
Zou jij ons wat meer kunnen vertellen over exoskeletten,
wat ze doen, wat voor soorten er zijn en waar we op moeten letten?
Dat wil ik zeker en we hebben voor de gelegenheid ook twee
exoskeletten aangetrokken, en dat is ook het eerste
waar ik over wilde vertellen – over de soorten exoskeletten die
je hebt, hoe werken ze, toepassingen en straks komt
dan de effectiviteit aan bod en de acceptatie door de gebruiker.
Maar eerst de soorten. Wat voor soorten heb je nou? Om te beginnen
heb je actieve en passieve exoskeletten. Wij hebben allebei
een passief exoskelet aan zonder motor en verder heb je heel veel
verschillende soorten afhankelijk van het lichaamsdeel dat
ze ondersteunen. Jouw exoskelet ondersteunt de armen, zoals
je armen optilt dan ondersteunt hij en mijn exoskelet ondersteunt
de romp. Nou hoe werkt dat dan? Bij een passief exoskelet,
dan gaan we terug naar de powerpoint, bij een passief
exoskelet heb je een actuator, zo noem je dat en dat is
een een veer, een veer mechanisme. In dit geval zit de veer, die zit
hierin en die zit in deze blauwe stangen en daar heb je geen aparte
energiebron voor nodig en daardoor is ie ook lekker licht. Maar wat
je dan wel moet doen, is je moet hem laden voordat die iets
teruggeeft, en dat doe ik door te buigen, mijn romp te buigen van
de zijkant. Door deze hoek te verkleinen, breng ik hem
op spanning en dan wil hij mij weer terugduwen. Dus in feite
lijkt het hier op en dan kan ik me rugspieren ontspannen. Bij jouw
exoskelet is het hetzelfde. Nét iets anders. Jij moet hem spannen
op het moment dat je hem aantrekt, want je moet je arm eerst naar
beneden bewegen. Nou, nu is die eigenlijk al geladen. Als
jij je arm een klein beetje optilt, dan voel je dat die
-op een gegeven moment gaat werken. -Ja, hij geeft een soort van
-ondersteuning aan mijn armen. -Met 20 of 30 graden gaat die dan
werken en dan verder ondersteunt hij je bovenhoofdswerken. Heb
je een actief exoskelet, zoals in de powerpoint, dan heeft
hij een motor en een motor betekent ook dat ie
een energiebron nodig heeft. Dat betekent ook dat die dan zwaarder
wordt en ze zijn op dit moment nog heel erg duur. Het exoskelet wat
daar in beeld is, is een Duits fabrikaat, en dat kost je ongeveer
30000 euro, dus dan moet je wel een goeie business case
voor hebben wil het de moeite waard zijn om een exoskelet aan
te schaffen. Een voordeel is dat die krachtiger kan zijn, dus meer
kan ondersteunen dan de meeste passieve exoskeletten en het is
aanpasbaar. Je kunt dus de steun aanpassen aan de situatie en ook
misschien het exoskelet laten reageren op het moment dat
je wandelt dat ie helemaal uitgeschakeld is en je dus ook
niet tegengewerkt. Hier dan een overzicht van rug en arm
exoskeletten, passief/actief. Daar zijn er al best veel van
in de markt en is bij lange na niet nog niet compleet. Er zijn
nog geen actieve arm exoskeletten, ik weet ook niet of die er gaan
komen, maar dit is gewoon een overzichtje. Laten we eens kijken
naar waar je ze voor kunt gebruiken. Hier zie je al drie
voorbeelden, bovenhoofds werken en hier hebben we een filmpje van
een onderzoek wat wij hebben gedaan bij exoskeletten, en dat is
een prachtig voorbeeld van waar je een exoskelet voor kan gebruiken.
Je werkt lang met je armen boven het hoofd, het best zwaar werk
en daar hebben we ook een experiment mee gedaan en daar zijn
de resultaten tot nu toe erg positief. En wat verrassend was,
is dat zelfs bij verticaal werken, dus op de wand, dat het exoskelet
daar lijkt te werken. En dat hadden we in eerste instantie niet
-verwacht. -En dit is specifiek het exoskelet
-wat ik nu draag hè Frank? -Dit is het exoskelet wat jij
draagt, zijn overigens allebei van Nederlandse makelij, dus daar zijn
we best trots op. Andere toepassingen, zoals ik net al zei,
alles wat je boven het hoofd doet, daar kan het exoskelet zin hebben,
vooral als je echt lang met je armen boven het hoofd moet zijn,
heel frequente armbewegingen, dan kan het zijn dat het exoskelet ook
een beetje als hinder wordt ervaren. Rechts een vrij nieuwe
toepassing waar aan gedacht wordt. Dat zijn echt echografisten,
daar ga ik volgende week kijken en wat je hier ziet is eigenlijk ook
een armhouding die niet ontspannen is en op het moment dat je daar
geen arm ondersteuning kunt leveren, op een vaste manier,
dan zou een exoskelet misschien een uitkomst kunnen bieden.
Gaan we kijken naar rug exoskeletten, ik denk dat iedereen
dat wel snapt. Tillen, zoals hier links is een actief exoskelet,
een Japans exoskelet wat wordt gebruikt wordt bij Japan Airlines,
maar een andere toepassing is gewoon langdurig voorovergebogen
staan. Want als ik zo ik sta, dan is dat een activiteit die zwaar is
voor mijn rug en bijvoorbeeld zeker in de zorg waar dit
exoskelet in eerste instantie voor ontwikkeld is, werd gedacht aan
bijvoorbeeld zorgmedewerkers, die langdurig voorovergebogen bij
een bed moeten staan, maar auto automonteurs zouden er wellicht
ook baat bij kunnen hebben. Wat zijn er nog voor andere typen?
Er zijn ook twee nek exoskeletten die aangeboden worden eigenlijk
in combinatie met het exoskelet wat jij hebt, omdat je boven
het hoofd werkt. Daarvan weten we eigenlijk nog niet of ze werken,
daar zijn nog geen onderzoeken naar gedaan. Ze ondersteunen
de nekspieren, maar de de extreme stand in de nek, die blijft
natuurlijk hetzelfde. Dan de Ironhand van Bioservo, die moet
je helpen bij het vasthouden van zwaar handgereedschap. En daarvan
kun je je ook afvragen, waar zit de zwakste schakel? Is
het vasthouden van het handgereedschap hier de zwakste
schakel of moet je misschien zelfs ook dit combineren met een arm
exoskelet wat nog eens een keer extra ondersteunt.
Been exoskeletten zie je en rechts, daar staat
een stippellijntje tussen, dat is een heel ander type exoskelet.
Aan de linkerkant en ook de exoskeletten die wij aan hebben,
wat je daar ziet is onze handen, wij doen het werk, wij dragen
de last en het exoskelet ondersteunt daarbij. En aan
de rechterkant, daar zie je dat het exoskelet de last draagt
en ik ben eigenlijk alleen maar de bestuurder van het exoskelet,
dus dat noemen ze Get out of my way principle. Dus het exoskelet
moet alleen maar zorgen dat die mijn bewegingen volgt, maar die
draagt wel de last. Nou, dat zou een nieuwe generatie kunnen zijn,
maar dat is nog helemaal in het beginstadium en heel complex ook.
-Het ziet er wel mooi uit. -Ja, zeker. Nou, dit zijn nog twee
voorbeelden waarvan je kunt afvragen: zijn het echt
exoskeletten? Links is een een een tilhulpmiddel, wat ook met
je meeloopt een draagbaar tilhulpmiddel, wat kan helpen
om zwaar gereedschap te ondersteunen. En rechts is
eigenlijk een draagbare kruk die je meeneemt. Nou, dat is al heel
oud, want boeren in Nederland die herkennen dat allemaal. Die hadden
vroeger melk krukje aan hun achterwerk en daar konden
ze gewoon op gaan zitten op het moment dat het nodig was.
Helemaal goed, ik zie al dat er een aantal vragen binnenkomen,
Frank dus laten we daar eerst eens even naar kijken voordat
we een korte peiling aan de kijkers thuis willen willen
uitzetten. De eerste vraag is: Kan een exoskelet ook toegepast worden
-in een atex omgeving? -En dan moet je even zeggen wat een
atex omgeving is want ik heb geen idee eerlijk gezegd?
Ik heb ook geen idee eerlijk gezegd. Maar dan is dat even denk
ik een vraag waar we het antwoord nog even schuldig op moeten
blijven, maar waar we op een later moment nog op terug kunnen komen
als de vragen steller nog even wil toelichten van wat wordt daar
precies mee bedoelt? De volgende is: Kan het kloppen dat er meer
passieve exoskeletten op de markt zijn dan actieve exoskeletten?
Ja zeker, dat is zeker zo, omdat een actief exoskelet vele malen
complexer is dan een passief exoskelet en ook veel duurder is.
Dan nog een interessante vraag waar ik ook best nieuwsgierig naar
ben: Neemt je spierkracht niet af bij veel gebruik?
Dat is één van de vragen die men zich stelt, en daar weten
we het antwoord gewoon nog niet op. Het is wel zo dat niet álle
spierkracht wordt weggenomen. Dus je gebruikt je spieren nog wel,
maar hoeveel je je spieren nog moet gebruiken om die spierkracht
niet af te laten nemen, dat weten we inderdaad niet.
Nee, nog onbekend eigenlijk ja, is een goeie vraag.
Atex explosieveiligheid, dus de omgeving waar je met
-explosieveiligheid te maken hebt. -Dus er mogen geen vonken komen.
-Precies. -Ook daar, ja dat weet ik niet. Een
actief exoskelet – lijkt me dat het beste link nog kan zijn,
bij passieve exoskeletten, ja dat zou kunnen, maar deze, ja hier
zitten natuurlijk draaiende delen in en ik denk niet dat daar vonken
kunnen ontstaan, maar dat, ik ben daar geen techneut op dat gebied.
Is echt afhankelijk van de situatie denk ik dus ga goed
-kijken wat daarin mogelijk is. -Nou ja en en benader de exoskelet
fabrikanten, want die zijn wellicht geneigd om hun exoskelet
-daar wel voor geschikt te maken. -Helder, dank je wel Frank en dank
ook iedereen voor deze goede vragen al zo snel in dit webinar.
Waar ik benieuwd naar ben, en Frank gaat zometeen meer vertellen
over effectiviteit en voor en nadelen van exoskeletten,
maar ik ben nieuwsgierig: Bij welke taken of werkzaamheden in uw
eigen bedrijf zou de inzet van exoskeletten effect kunnen hebben
en aan welk type exoskelet denkt u dan van wat u net gezien hebt?
Ik zou u willen vragen om het antwoord op deze vragen
in de openbare chat te zetten, dan gaan we daar zo even een blik
op werpen. Maar Frank nu eerst weer even terug naar jou.
Dan gaan wij kijken naar het volgende, namelijk
de effectiviteit. Ja, als je een exoskelet draagt dan wil
je natuurlijk ook dat het effect heeft. En de vraag is: is dat zo?
Wat weten we daarvan? En wat voor soort effectiviteit verwacht je?
De korte termijn daar wil je natuurlijk een lagere belasting
hebben en dat kun je meten door een lagere spieractiviteit,
door een lagere belastingen op de gewrichten. Via hele ingewikkelde
berekeningen doe je dat en een volhoudtijd die omhoog gaat
en subjectief, van de gebruiker zou je willen horen dat de ervaren
belasting omlaag gaat, dat de vermoeidheid minder is en dat
het discomfort omlaag gaat. Op de lange termijn wil je natuurlijk
een betere gezondheid. Het risico op klachten moet omlaag gaan.
Dat is wat we zouden willen zien en je wil natuurlijk ook
geen averechtse effecten hebben, zoals wat je net zei,
spierkracht reductie. Nou, wat is daarvan bewezen? De korte termijn
is er eigenlijk voldoende bewezen, zijn er heel veel onderzoeken die
aantonen dat een exoskelet doet wat ie moet doen. Dus je ziet dat
de spier activiteiten omlaag gaat, je ziet dat bij bepaalde til
handelingen de belasting, de compressie kracht op de onderrug
minder wordt en de volhoudijd, zoals in beide experimenten links
en rechts, wordt die volhoudtijd langer. Dus je kunt langer in die
voorovergebogen houding staan of langer met je armen omhoog.
En het grafiekje daaronder is van de stukadoors, de rode lijn geeft
aan zonder exoskelet, blauwe lijn met exoskelet. En je ziet daar,
de activiteiten overlappen elkaar niet helemaal, maar de rode lijn
komt gemiddeld wat hoger uit dan de blauwe lijn. En dat is wat
je wil zien. Nou, subjectief zie je ook gunstige signalen, maar dat
hangt helemaal af van de gebruiksituatie. Dat je dus elke
keer opnieuw eigenlijk moeten, niet per se meten, maar wel moeten
bevragen. Maar bij de stukadoors zagen we dat de ervaren belasting
afnam en dat zie je in dat rode cirkeltje. En dan zie je vooral
bij het plafond het grootste effect. Eigenlijk exact wat
je verwacht en bij de wand zien we dat bij bij het het messen, dat is
een bepaalde activiteiten en bij het afrijden af rijden en dus die
ervaren belasting, die wordt minder en dat is ook wat
je natuurlijk wil zien. En dat is waarom ook veel stukadoors best
enthousiast reageren. Lange termijn is natuurlijk heel
interessant: voorkomen ze klachten? Dat weten we niet,
daar is gewoon nog geen lange termijn onderzoek geweest wat dat
heeft aangetoond – en dat is ook een heel ingewikkeld onderzoek,
omdat je eigenlijk dezelfde gebruiksgroep en dan in grote
getallen, voldoende lang moet meten. En dat lukt nog niet en dat
is ook erg kostbaar. Daar komt nog bij dat een exoskelet niet alle
risicofactoren oplost, namelijk de extreme gewrichtshoeken,
die blijven hetzelfde. En dan is het de vraag: wat is het hoogste
risico? Is het die spier activiteiten of die compressie
kracht een groter risico dan bijvoorbeeld zo'n extreme
gewrichtshoekoek? Daar moeten we de effecten nog van zien eigenlijk
in de toekomst. Dan is een heel belangrijk aspect en misschien wel
het allerbelangrijkste aspect, die acceptatie door de gebruiker,
want die moet hem tenslotte gaan dragen en het is geen persoonlijke
beschermingsmiddel. Ik denk dat dat heel belangrijk is
om te benadrukken. Ook in in overleg met SZW is daartoe
besloten om het niet als een persoonlijke beschermingsmiddelen
te zien. Dat kan ook niet, want de er is ook geen bewijs dat
het je beschermd. Dat betekent dat het dragen volledig
op vrijwilligheid is, niet of tenminste in sommige landen kun
je mensen wel verplichtstellen te dragen, maar in Nederland niet.
Dus ben je helemaal afhankelijk van de acceptatie
door de gebruiken dus dus uitermate belangrijk.
Na een videootje hier, dan vraag je je eerst af, werkt
het exoskelet? Dan moet je kijken van op welke momenten werkt die,
wanneer werk die eventueel tegen, nou hier zie je een blokken
steller, even kijken. Misschien kan het filmpje opnieuw gestart
worden. Kijk hier loopt hij rechtop, dan doet het exoskelet
niks, ook al heb je een blok in je handen. Nu doet hij wel wat,
dat zie je, de hoek tussen exoskelet of tussen de romp
en bovenbenen is klein, dan werkt het exoskelet, maar dat is
maar een heel kort moment, nou mag het filmpje weer verder. Nu werkt
die niet en nu weer wel. Omdat hij weer op voorover buigt, gaat
hij weer rechtop staan. Nou, als je op die momenten dat hij rechtop
staat, niet tegengewerkt, dan kan het best zijn dat zo'n blokken
steller ervaart, hier heb ik voldoende baat bij, want juist dat
bukken dat vind ik irritant. Maar hier bijvoorbeeld werkt dat
exoskelet ook niet bij tillen. Je moet natuurlijk voorkomen dat
op het moment dat een exoskelet niet helpt, dat die dan ook niet
gaat tegenwerken en die voorbeelden, die zijn er ook.
Dat kan namelijk ook. In jouw geval bij een exokelet, als
je je arm omlaag beweegt, dan werkt het exoskelet je eigenlijk
tegen. Filmpje mag verder als dat kan. Ja, en hier tilt hij,
maar ook daar werkt het exoskelet niet. Een actief exoskelet zou
dan misschien wel kunnen werken, maar passief werkt dan niet.
Hier weer wel, dus daar moet je mee rekeninghouden. Hier mag
het filmpje even stopgezet worden. Wat je ziet is ook bij blokken
stellers, die onderste twee lagen zijn de lagen waarop een exoskelet
misschien iets kan doen. Daarboven zit je al stel rechtop te werken
en die blokkenstellers werken razendsnel. Dus je hebt je zit,
maar heel kort in een effectief gebied van het exoskelet
en daarboven doet hij niks of werkt die zelfs tegen. Hoe
hij je tegengewerkt, dat blijkt uit het volgende. Wij moeten
trapje op en om het trapje op te lopen moet je ook de hoek
verkleinen tussen je bovenbeen en de romp hier. En dan werkt
het exokelet tegen. Nou, dat wil je natuurlijk niet. Nou, dat was
dus ook de reden dat blokken stellers op basis van een korte
pilot aangaven van ik denk niet dat dit exokelet, dit type
-exoskelet voor ons zin kan hebben. -Nee, dus eigenlijk omdat het
alleen maar ondersteunt bij een klein deel van hun werk, een hele
-kleine beweging. -En verder zijn ze heel dynamisch
bezig. Ze tillen heel veel heel, veel blokken,
maar over het algemeen of merendeels in een rechte houding.
En dan doet het exoskelet jammergenoeg niks.
-Nee, begrijp ik. -Dus daar komen we naar die
acceptatie. Wat wat speelt daarin mee? Hoe werkt het dat iemand
uiteindelijk zegt van ik ga hem dragen of niet dragen? Je vraagt
iemand iets om te dragen en dan ja, mensen houden niet van dingen
dragen of ze zijn er heel kieskeurig in. En wat werkt
in het voordeel? Nou ja, je moet het voelen, je moet het voordeel
voelen. Als je niet het voordeel kan voelen, bijvoorbeeld
een langetermijneffect. Stel dat het op lange termijn
je rugklachten zou besparen, daar zijn wij niet gevoelig voor.
-Daar zijn genoeg voorbeelden van. -Ik moet er nu acuut een voordeel
aan ondervinden wil ik dit gaan dragen. Dat snap ik.
Minder spier vermoeidheid. Spiermoeheid is iets wat je hier
en nu voelt dat je het langer volhoudt. Dat kan een voordeel
zijn. Dat je soms minder pijn hebt, dat is natuurlijk ook
een misschien een toepassing van exoskeletten, namelijk mensen die
al klachten hebben die daar voordeel van zouden kunnen
ondervinden. Daar weten we nog erg weinig van en daarvan denk ik:
probeer het uit, want als je, als je dan voelt dat het minder pijn
doet, is dat alleen maar voordeel. Het imago kan helpen. Je zou
het stoer kunnen vinden of verantwoordelijk, hightech.
Maar er zijn ook heel veel punten, en misschien nog wel meer punten
aan de nee kant, namelijk zit het in de weg? Werkt het tegen? En als
dat iets te veel is en de voordelen zijn niet groot genoeg
dan zullen ze het meteen uittrekken. Het gedoe van aan
en uittrekken, want je kunt er natuurlijk ook alleen aan
en uittrekken op het moment dat het nodig is, maar dat vinden
mensen gedoe. Hij is warm, dus in een warme omgeving werkt
het waarschijnlijk niet. Je kunt drukpunten voelen, hij kan zwaar
gevonden worden, zeker bij een actief exoskelet en maakt niet uit
welk ontwerp je hebt. Je zult altijd bewegingsbeperkingen
hebben, dus ieder ontwerp van exoskelet is net even anders,
heeft nét even een andere, ja sweetspot en dus werkt anders.
Nou, en wat straks in het interview zal blijken, ook
het imago kan kan tegenwerken. En dan denk ik, gaan we nu naar
een filmpje kijken dat RTL4 heeft gemaakt bij gebruikers van
exoskeletten naar aanleiding van het experiment dat we deden bij
stukadoors. Start het filmpje. Ik weet niet of ik nu weer hoorbaar
ben, maar hier zie je dus een heel duidelijk voorbeeld. Dit is één
persoon en ik denk dat iedereen daar in z'n eigen afweging maakt,
en dat maakt het dus ook heel erg moeilijk bij exoskeletten – en dat
kan ook van het ontwerp afhangen, het kan van de situatie afhangen.
En volgens mij gaan we nu naar jou.
Dat klopt inderdaad, ik ben namelijk even heel nieuwsgierig
en ik hield het ondertussen al een beetje in de gaten wat er allemaal
binnenkwam in de chat aan vragen en in reacties op de peiling.
Er komen ontzettend veel reacties binnen dus ik moet al mijn excuses
aanbieden dat we niet alles helemaal uitgebreid kunnen kunnen
behandelen, maar we doen ons best in ieder geval. Wat mensen
op basis van de peiling als suggesties noemen
voor werkzaamheden is bijvoorbeeld tillen en monteren van zware
objecten in omgevingen waar een heftruck of een kraan geen optie
-is. -Dat zou, dat zou een hele mooie
zijn, maar dan verwacht je eigenlijk dat het exoskeletje
superkrachten geeft, en daarvoor moeten we echt naar die
gerobotiseerde oplossing toe. Maar met deze exoskeletten is
het zo dat de tegendruk die ze geve die is daarvoor te licht.
Dus ze ondersteunen, ze maken m'n romp min of meer gewichtsloos,
maar hoe zwaarder ik til, hoe kleiner de relatieve bijdrage van
-het exoskelet wordt. -Ja, ik begrijp het en iemand geeft
ook nog aan: het leveren van zwaar wit goed tot de vierde verdieping
in een woning. Dat lijkt me een beetje eenzelfde voorbeeld.
Zeker ja en dan moet je ook nog traplopen en dan werkt
-en exoskelet gewoon tegen. -En een laatste voorbeeld om te
noemen, is langdurig staan of licht voorovergebogen staan
in de O.K. of andere werkzaamheden in de gezondheidszorg.
Dat licht voorovergebogen staan bijvoorbeeld in een O.K. is
een fantastisch voorbeeld en ik denk dat ze daar al heel veel
moeite hebben gedaan om daa een voet aan de grond te krijgen.
En wat ik begreep is dat dan een chirurg eigenlijk kan zeggen van
nou ik wil dat niet. Dus dat de O.K. assistenten, die dat dan wel
zouden willen dat de chirurg zeg ik wil dat niet aan
de operatietafel. Dus daar moet nog een gevecht geleverd worden.
Daar heb je het eigenlijk over acceptatie eigenlijk.
Zeker ook ja, precies ja, en dan denk ik dat je de eerste chirurg
moet hebben die daar wel iets in ziet. En dan zegt van nou, ik ga
-het uitproberen. -Precies. Iemand vraagt nog hoeveel
exoskelettem en zijn er operationeel in heel Nederland?
-Heb je daar enig idee van Frank? -Nee, ik heb totaal geen idee. Ik
weet dat van dit type er wereldwijd een paar duizend
verkocht zijn, maar dat is dus echt wereldwijd.
-Ja. -Maar nee, in Nederland geen flauw
-idee. -Nee, hoeveel er dan ook gebruikt
worden. Iemand vraagt ook nog: wat is veilig gebruik? Hoe lang kun
-je het dragen? Een exoskelet. -Nou, dat weten we nog niet omdat
alle lange termijn studies nog niet zijn uitgevoerd, en dat
kunnen we ook niet. En daarom is ons advies ook altijd: als
je zoiets gaat uitproberen, monitor het. Goed in de gaten
houden wat er gebeurt, regelmatig kijken en regelmatig bevragen.
Ik denk dat dat een hele belangrijke is.
Helder, inderdaad, wij ga zo in gesprek met Hetty Vermeulen van
vhp human performance over hun ervaringen met de inzet van
exoskeletten. Voordat we overgaan naar Hetty heb ik nog één vraag
voor jou Frank. Dat vond ik ook namelijk nog een hele
interessante: heeft de massa van het pak of het exoskelet invloed
op de snelheid van het bewegen en of het voortbewegen van iemand?
Nou ja, dan moet die wel denk ik erg zwaar worden en ik kan me
voorstellen dat een actief exoskelet, die zijn ongeveer
tegenwoordig zes, zeven kilo. Ja, dat kun je iets beïnvloeden,
maar ik denk nauwelijks. Als je naar postbodes kijkt, die lopen
met een tas, naar die liepen met tassen van tien, vijftien kilo,
en die met een liepen behoorlijk tempo over straat dus dat hoeft
niet per se. Het is meer of het de bewegingen afremt, want dan heb
-je er wel last van. -Precies, of het je tegengewerkt,
zoals je eigenlijk al zei. Hartstikke goed. Hartelijk dank
ook voor alle vragen, blijf ze ook geruststellen. Wij komen aan
het eind nog terug op een aantal meer vragen. Maar ik zou eerst
graag over willen gaan naar een gesprek met Hetty Vermeulen van
vhp human performance. Welkom Hetty.
-Dank je wel Bonny, moeilijk woord. -Ja, ik heb er heel hard geoefend,
maar af en toe gaat het nog even mis. Daarom zou ik ook graag aan
jou willen vragen, zou jij jezelf en de organisatie waar je werkt
even willen voorstellen aan onze aan onze kijkers?
Jazeker Bonny, dat wil ik. Mijn naam is Hetty Vermeulen. Ik ben
bewegingswetenschapper en adviseur bij bij vhp human performance.
Al een dikke 12 jaar nu alweer. Ik werk al 25 jaar in het vak,
ben ook altijd fysieke belasting trouw gebleven. Dat is eigenlijk
ook mijn ja, kerndiscipline om maar zo te zeggen. Bij vhp werken
we met ongeveer 25 collega's in een multidisciplinair team met
bijvoorbeeld dus ook bewegingswetenschappers, maar ook
ergonomen, gedragpsychologen en ontwerpers. Ja, wij werken vanuit
de overtuiging dat mensen drijfkracht zijn in organisaties
en als de mens ook in z'n kracht wordt ingezet, de organisaties
daar profijt van hebben en we doen het al 25 jaar.
Dat klinkt ontzettend mooi Hetty, en ik heb begrepen dat
jij ons even meegaat nemen in de resultaten van onderzoeken die
jullie uitgevoerd hebben voor een afval inzamelaar die
in de toekomst over wil gaan naar een andere manier van inzamelen
van papier die voor de medewerkers minder belastend zou moeten zijn.
En stap één was daarin volgens mij dat jullie de fysieke belasting
in kaart gebracht hebben. Kun je ons daar wat meer over vertellen?
Ja, dat klopt helemaal. In de gemeente die het betreft wordt
het papier nog handmatig ingezameld en ja, ze merken dat
het clubje mensen dat dat werk aan kan, door fysieke klachten steeds
dunner wordt zeg maar. Ze moeten het werk met steeds minder mensen
eigenlijk doen. Ik heb een kort filmpje meegenomen waarin je kunt
zien hoe dat ongeveer in z'n werk gaat. De mensen lopen dagelijks
zo'n tien tot twaalf kilometer achter een grote vuilniswagen
om het papier vanaf de grond te pakken en in de wagen te gooien.
Nou ja, zoals je ziet zijn vaak een soort bananendozen,
soms kratjes, heel vaak stapeltjes gebundeld papier, maar nog vaker
los op papier en karton. En dat komt omdat mensen het aanbieden
zoals ze het willen en daar niet heel erg gedisciplineerd in zijn.
Burgers bedoel ik dan met name. Weer en wind maakt het lastig,
het papier verwaait of het is zo dat je het niet makkelijk kan
pakken. En wat wij hebben geteld is dat per persoon, de mensen
ongeveer 150 keer per uur moeten bukken om het werk gedaan
te krijgen. Nou en dat met name, maakt het werk heel belastend,
niet per se de gewichten van de dozen. Wij schatten in dat
het belangrijkste gewicht eigenlijk wat ze tillen
-toch hun eigen romp is. -Ja en 150 keer per uur je eigen
romp moeten tillen, dat is een behoorlijk aantal als
ik het zo hoor. Wat zijn hè op basis van die conclusies, wat zijn
dan de belangrijkste adviezen die jullie hebben gegeven naar
-aanleiding daarvan? -Nou ja, het belangrijkste advies,
wat natuurlijk meteen de organisatie hebben meegegeven,
is overweeg bronaanpak en ga daarvoor dan in overleg met
de gemeente om te kijken of je gezamelijk kan komen tot andere
inzamel methoden. Bijvoorbeeld ondergronds of als dat niet meteen
lukt met mini containers bijvoorbeeld, maar dat zijn
oplossingen waar de organisaties betreft onze opdrachtgever
afhankelijk is van nou, ja, een soms logge overheidsinstelling,
waarmee je dat natuurlijk dan niet meteen morgen geregeld hebt.
Daarnaast waren er organisatorische adviezen zoals
taak roulatie. Nou, als het clubje mensen wat het werk aan kan dunner
wordt, wordt dat ook lastig en we hebben hier ook te maken met
mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, waar ook
de inzetbaarheid soms niet altijd even gemakkelijk in te delen is.
Dus, kortom, die organisatorische maatregelen zijn ook heel lastig
door te voeren en er gaandeweg, in gesprek met de klanten kwamen ook
het idee om eens een experimen te gaan doen met exoskeletten.
Ik moet zeggen dat mijn collega en ik behoorlijk sceptisch waren.
Daarover omdat in het algemeen exoskeletten behoorlijk goed
kunnen werken, maar meestal voor meer statische beroepen en dit is
-natuurlijk heel dynamisch werk. -Zeker. En wat heeft ertoe geleid
dat jullie toch besloten hebben om een experiment hiermee uit gaan
-voeren? -Nou ja, eigenlijk ook vooral om
toch iets te kunnen doen, om iets te kunnen betekenen voor de klant.
En ook die klant zelf was heel erg enthousiast. Ik moet
rlijkheidshalve toegeven dat zijn met het idee kwamen van die
exoskeletten. En mijn collega die weet heel veel van exoskeletten
en is gelijk in dit geval met de leverancier van het romp
exoskelet, wat Frank draagt, gaan bellen om te kijken hoe dit zou
kunnen werken voor deze beroepsgroep en we zijn gewoon aan
de slag gegaan. Het bedrijf was enthousiast, ze hebben onder
hun medewerkers, een aantal mensen bereid gevonden om hiermee te gaan
experimenteren. We zijn een proef gaan doen.
Dan ben ik heel benieuwd hoe zag die proef eruit? Wat hebben
-jullie gedaan in die tijd? -We zijn met drie exoskeletten
afgereisd naar de klant. We hebben een toelichting gegeven
op de de werking van de is exoskeletten. Eigenlijk sluit
het naadloos aan bij wat Frank ook zegt dat een exoskelet helpt,
maar dat je ook niet te grote verwachtingen moet hebben,
omdat er ook iets van draagcomfort in zit en dat er ook momenten
kunnen zijn dat het exoskelet hinderlijker kan zijn. Nou,
daar hebben we ze op voorbereid en vervolgens hebben we ze gewoon
losgelaten zeg maar in de wijk. Zijn ze gewoon die hele dag
hun werk gaan doen en wij hebben er met chauffeur uiteraard,
want dan kunnen we goed observeren, achteraan kunnen
rijden en gekeken hoe dat dan uitpakte. En wat ons eigenlijk
verraste, was dat ogenschijnlijk in elk geval, die exoskeletten
behoorlijk goed werkte en dat we eigenlijk ook niet zo heel erg
veel discomfort merkten gedurende de de dag. En de mensen zelf die
de extoskeletten op die dag aanhadden waren ook eigenlijk best
enthousiast. Helaas is toch de pilot tegen de verwachting
-in op niks uitgelopen. -En dat is jammer om te horen. En
hadden ze alle drie hetzelfde exoskelet aan.
Hetzelfde exoskelet, maar er schijnen verschillende maten
in te zijn en dat is, en er waren ook wat kleinere en wat groter
of omvangrijkere mensen die mee hadden gedaan in in de proef –
en dat kan allemaal op maat dan ja goed ingesteld worden, bij één
persoon heeft het exoskelet de hele dag niet goed kunnen zitten
en die was aan het eind van de dag ook minder enthousiast
dan de andere twee. Nou, daaruit blijkt maar weer dat het heel
belangrijk is om dat goed te introduceren, om goed de momenten
ook te pakken om die exoskeletten dan passend te maken
-voor de persoon ook. -Belangrijke consclusie.
Daar staat of valt er toch een stukje acceptatie bij.
Precie, belangrijke conclusie denk ik, en wel goed om te horen dat
twee van de drie wel redelijk enthousiast waren over het gebruik
van het exoskelet. Wat zijn nou de belangrijkste bevindingen die
-jullie meenemen uit deze pilot? -Ja, wat toch echt wel heel erg
belangrijk is, en dat hebben we met het eerste onderzoek denk
ik wel goed gedaan, is voordat je überhaupt aan een pilot begint
je het probleem goed in kaart brengt. Dat je dus weet
waar het exoskelet aan ondersteuning moet bieden
en voordat je überhaupt gaat overwegen of een exoskelet
een uitkomst kan zijn, moet je natuurlijk ook als eerste kijken;
kun je het niet op een andere manier oplossen, want hoe
je het ook wendt of keert, een exoskelet biedt steun,
maar ze hinderen ook, dat hebben we ook gemerkt.
Want dragen nu alle papieren inzamelaars exoskeletten?
Nou zeker niet. Na die dag waren ze heel enthousiast en hebben
ze zelf contact opgenomen met de leverancier om exoskeletten
te bestellen. Daar hebben ze van afgezien, omdat ze gedurende
de dagen erna merkte dat ook bij die proefpersonen temperde
het enthousiasme een beetje en of dat nou door imago komt, of ja
door andere dingen. Ik durf je niet perse te zeggen wat hier wel
uit blijkt, denk ik is dat het heel belangrijk is
om de implementatie stukje langer vol te houden, dat een proef van
één dag niet genoeg is om mensen over een drempel te krijgen
om het blijft te dragen dus daar is echt goede begeleiding bij
-nodig. -Ja, dat moet goed voorbereid
worden, maar ook goed uitgevoerd eigenlijk zo een pilot. Helder.
Hetty er komt een een vraag voor jou binnen: kan in het geval van
gebruik door huisvuilballades een winterjas eroverheen gedragen
-worden? Heb je daar beeld bij? -Dat durf ik niet per se te zeggen.
Even denken hoor, hoe was dat daar ook alweer... Ze hebben wel
de de overjas eroverheen gehad, dat paste wel maar natuurlijk zo'n
exoskelet steekt wel wat uit. Ik denk dat daar ook nog wel
ontwikkelwerk voor de leveranciers van die exoskeletten nodig is.
-Misschien een maatje groter. -Om daar rekening mee te houden bij
het ontwerp van van dit soort dingen, ja helder. Volgens mij was
dit de enige vragen ie die specifiek voor jou binnengekomen
is. Het was een heel duidelijk verhaal, vond ik ook en een mooi
voorbeeld van hoe exoskeletten toegepaste kunnen worden. En ook
dat daar gewoon echt nog wel werken in te doen is. En lessen
te leren zijn om dat op een goede manier te laten te laten landen?
-Denk ik binnen bedrijven. -Goed samengevat.
Ja, mooi, dank je, ik wil jou in ieder geval heel hartelijk
bedanken Hetty voor jou aan aanwezigheid ook al is, het is
het online, dat zijn we tegenwoordig wel bijna gewend.
Het voelt ook al aanwezigheid en voor je hele heldere verhaal.
-Dus dank je wel daarvoor. -Graag gedaan.
Frank, ik heb nog wel een hele lading aan vragen die ook voor jou
zijn. Dus laten we daar de eerste...
Mag ik eerst even...? Kijk deze, als iemand zich afvroeg wat dit
dan was, wat hier ligt? Dit is dus ook een exoskelet maar ja,
geen skelet. Het is niet hard, het is zacht en die werkt over je rug,
het is gewoon een elastiek. Dus die voorkomt ook, of voorkomt
niet, als je voorover buigt dan trek die je eigenlijk ook weer
overeind. En misschien dat bij huisvuil ballade zoiets ook nog
zin kan hebben, zit misschien minder in de weg en net dat kleine
beetje extra steun in de rug als je die moet buigen.
Biedt net even wat extra steun dan niks eigenlijk zeg maar,
zonder dat het uitsteekt. Ja, dat is op zich een goeie.
En nog een punt wat naar aanleiding van wat Hetty zei,
eigenlijk is een exoskelet, een beetje een kantoorstoel
in het kwadraat. Als je die verkeerd instelt, dan zit die rot
en je moet echt de moeite nemen om écht goed in te stellen. En dat
geldt voor een exoskelet nog veel meer dan bijvoorbeeld
-een kantoorstoel. -Voel ik inderdaad ook, ik kan me
namelijk best voorstellen dat als je dit de hele dag moet dragen
en het zit niet lekker, ja dan is een hele dag lang, dus dat kan
ik me ergens wel wel in vinden inderdaad. Een vraag die
binnengekomen is: zijn er bedrijven die exoskeletten verder
innoveren, zodat de acceptatiegraad omhoog kan gaan?
Ja, je mag ervan uitgaan dat alle alle fabrikanten van exoskeletten
voortdurend aan het innoveren zijn. Wij hebben veel contact met
zowel Levo als Skellex en die zijn voortdurend aan het aan
het innoveren, maar ook Ottobock een hele grote speler
op het gebied van exoskeletten, die zijn continu aan
het innoveren. Wij hebben contacten met IIT in Genua en die
hebben de basis gelegd voor een actief exoskelet in Duitsland,
dat is het robomeetproject waar wij ook in zaten. Maar die zijn nu
ook dat exoskelet aan het doorontwikkelen. Dus er wordt
continu gewerkt dan de doorontwikkeling van exoskeletten.
Nou, dat is in ieder geval goed om te horen dat genoeg gebeurd.
En gelukkig ook veel met gebruikers.
Ja, precies ook niet onbelangrijk als ik jou en Hetty zo hoor.
Nog een andere vraag die binnengekomen is: jullie stellen
dat het belangrijk is dat bedrijven eerst een goede analyse
laten maken of zelf maken van de situatie en de mate waarin
een exoskelet kan helpen. Hoe meet je dan het voordeel als je nog
-geen skelet aanwezig hebt? -Je meet niet het voordeel, wat je
eigenlijk doet is je, ten eerste voer je die taak analyse uit
om te kijken of er niet andere oplossingen mogelijk zijn. Dat is
stap één, die bronaanpak. Maar terwijl je dat doet, kun je ook
in kaart brengen op welke momenten je verwacht dat een exoskelet iets
doet en welke het exoskelet misschien tegenwerkt. En dan kun
je of de verwachtingen temperen, of je kunt van tevoren al zeggen
van nou, dit werkt gewoon niet hier of je kunt in ieder geval,
nou je hebt een basis om eventueel een aan een pilot te beginnen,
en daar doe je het voor. Maar je kunt niet het effect voorspellen.
In ieder geval voorlopig nog niet nee.
Helder, nog een interessante vraag die binnengekomen is: is
een actief skelet inzetbaar bij mensen met een uitgevallen
lichaamsdeel, een arm of been, bijvoorbeeld?
Ja, ongetwijfeld, maar dat zijn heel andere type exoskeletten.
Daar houden wij ons niet mee bezig. Maar dan dan zit je bij
de universiteit Twente, dan zit je bij de TU Delft, Heliomare,
die dat soort exoskeletten interessant vinden. Maar dat zijn
ja, dat zijn heel andere exoskeletten En dat is ookat is
ook een hele andere groep, omdat eh in werk is, het is belangrijk
dat je gewoon door kan werken, dat je gewoon productief blijft.
En als je kijkt naar bijvoorbeeld die exoskeletten die mensen met
een dwarslaesie dragen, zij zijn dolblij dat ze kunnen lopen,
dat dat dan twee kilometer per uur is of nog minder, dat maakt
-helemaal niet uit, maar. -Het gaat erom dat ze het weer
-kunnen. -Maar geen enkele werkgever wil jou
met twee kilometer per uur door het magazijn zien lopen.
Nee, dan gaat het echt om de vraag: Is het dan ook nog
praktisch toepasbaar, zeg maar binnen bedrijven? Ja, helder
een andere interessante vraag die binnenkomt is ook weer voor jou,
Frank Kun je eens reflecteren op het gebruik van exoskeletten
in relatie tot de arbeids- hygiënische strategie?
Nou, dat hebben we denk ik al een beetje aangegeven, eigenlijk er
was geen arbeidshygiënische strategie of geen model specifiek
voor fysieke belasting. Nou, dat hebben we een een een tijdje
geleden hebben we dat gepresenteerd en dat begint dus
dat TOP-schema en dat begint met technische of technisch
organisatorische maatregelen. Daar moet je mee starten, dus je neemt
eerst de fysieke belasting weg, of je probeert hem te reduceren,
en de laatste stap is dat je een persoonlijke oplossing,
namelijk een exoskelet aanbiedt aan de gebruiker. Want die moet
hem wel dragen. En dat wil niet zeggen dat er nooit exoskeletten
gedragen zullen worden, want er zijn nu eenmaal voldoende
werksituaties waar geen oplossing voor is voorlopig, en misschien
-ook wel voorlopig niet gaat komen. -Helder, en hoe kijk jij ernaar als
iemand al pijnklachten heeft of bepaalde ziekteverschijnselen zeg
maar, om dan een exoskelet in te zetten ter preventie van pijn
en voorkoming van verdere arbeidsongeschiktheid, kan
-een exoskelet daaraan bijdragen? -Ik hoop het, maar dat weet ik
niet. Nou, kijk, dat hangt heel erg van het soort klachten dat
je hebt af. Als je rugklachten hebt, er zijn zo verschrikkelijk
veel vormen van rugklachten. En in dat geval zou ik haast willen
zeggen van nou, probeer een exoskelet, kijk of het verlichting
biedt, en als het verlichting biedt, dan ben je spekkoper.
Maar voorspellen kunnen we dat niet en daar doen
wij geen onderzoek naar en daar kunnen we dus ook nog niks
-over zeggen. -Nog geen uitspraken over doen.
Nee, helder. Een andere vraag die binnenkwam is kunnen exoskeletten
verantwoord ingezet worden bij het tillen van lasten boven de norm
van 23 kilo, die niet met meerdere personen te tillen. Of we hebben
het dan ook weer over de superkrachten?
Dan heb je het over de superkrachten en sinds dat wij met
Robomate zijn begonnen in 2013. Dat was een project met als doel
het ontwikkelen van een exoskelet, en dat was een actief exoskelet.
Dus daat kun je in principe werken naar van die superkrachten. In dat
project hebben we heel specifiek gesteld die :arbo norm" die 25
kilo of 23 kilo die blijft staan. Het enige wat het exoskelet moet
doen, is in deze situatie, de belasting omlaagbrengen en daarmee
het risico verlagen. Dat is het standpunt dus ook met
een exoskelet mag je niet zwaarder dan 25 kilo tillen.
Dat blijft gewoon staan. Ja, helder. Is een exoskelet
persoonlijk of kan deze door meerdere personen gedragen worden
-op het werk? -Kan zeker door meerdere personen
gedragen worden, maar zeker als de personen veel in in in lengte
of in in omvang verschillen, dan moet dat exoskelet aangepast
worden. Ja, en is de bereidheid er om dat te doen, want dat vraagt
-ja, je. -Stel werk eigenlijk.
Stel werk en bij dit exoskelet is het zo dat je, als iemand echt
lengteverschil hebt, dan moet je een langere stang erin zetten,
dus dan gaat het niet zo snel en bij dit ja bij jouw exoskelet kun
je wat wat knoppen, dan kun je hem snel wat langer maken.
Maar over het algemeen denk ik dat je moet zeggen dat het niet heel
-snel uitwisselbaar is. -Nee, het is niet van handelingen
op handeling dat ik.. maar misschien wel van dag tot dag,
bijvoorbeeld. Ik werk als vandaag mee en morgen zou jij mee kunnen
werken. Dan de laatste vraag die we nog even bij langs kunnen gaan:
hoe zit het met keuringen, onderhoud en schoonmaak van
een exoskelet? Heb je daar enige beeld beeld bij Frank?
Dan moet je echt bij de leverancier zijn.
Dat is een goeie verwijzing, naar de leverancier. Volgens mij hebben
wij zo de meeste vragen die binnengekomen zijn in ieder geval
kunnen beantwoorden en onwijs leuk om te zien dat er zoveel vragen
binnengekomen zijn. Ik zou, ter afsluiting jou Frank, nog wel dat
het woord willen geven. Voor een paar mooie paar mooie afsluitende
-woorden denk ik. -Nou, ik heb hier een dia met
gewoon nog even alles op een rijtje en Hetty heeft dat daarnet
ook al heel erg goed duidelijkgemaakt. Het begint
natuurlijk dus bij kennen we het probleem? Wat zijn de knelpunten?
Waar heb je eventueel ondersteuning nodig en zijn er ook
echt geen alternatieven? En in veel gevallen zijn die er nog wel,
dan ga je kijken naar of een exoskelet kan helpen. Welk type
heb je dan nodig? Ik denk ook dat het altijd verstandig is
om meerdere fabrikanten uit te nodigen, en dan kun je ook verder
in die analyse kijken van wat hoe verhouden zich de momenten dat
het exoskelet werkt, niks doet of tegenwerkt. Ik denk dat dat
duidelijk genoeg vandaag aan bod is gekomen. Ja, en dan blijft
gewoon over uitproberen, maar zorg wel voor een goede introductie.
Een goede pasvorm is essentieel en gebruik het langere tijd, want
dan pas weet je of iemand echt geneigd is om het te gaan
gebruiken. Dus een een een dag testen is onvoldoende. Een week
testen is, denk ik al onvoldoende. Nou ja, probeer het zolang
mogelijk op te rekken en monitor wat er gebeurt, dus dat zijn
de allerbelangrijkste en als ik nog heel even mag? Wij zijn op dit
moment met een Europees project bezig, Exskallerate. Dat gaat
over exoskeletten en dan is het gericht op het MKB in de bouw
en de maakindustrie, en we willen daar ja zorgen dat er meer
bekendheid komt bij MKB bedrijven, ook dat er meer uitgeprobeerd
wordt met exoskeletten. Wij zijn op zoek naar interessante use
cases, dus heeft u een interessante use case, meldt
het ons, mail naar mij en dan gaan we kijken wat we voor elkaar
kunnen betekenen. Nou, dat is het wat mij betreft.
Het hartstikke goed Frank dank je wel. Ik zag al heel veel mooie
voorbeelden voorbijkomen in de chat van toepassingen
voor exoskeletten, dus ik vermoed dat er wel wat interessante use
cases bijzitten voor voor jullie, dus ik hoop dat je er een reactie
op gaat krijgen. Wat we net ook al samenvattend gezegd hebben,
kijk goed wat je nodig hebt, heb je een exoskelet nodig en blijft
dan ook altijd goed het hele proces monitoren. Ik denk dat dat
ken in een heel in het kort de kernboodschap is die we hieruit
mee kunnen nemen. En hiermee zijn we ook aan het eind gekomen van
dit webinar, ik wil in ieder geval jou Frank nog een keer heel
hartelijk bedanken voor al jouw input en ook Hetty die we nu niet
meer live zien, maar die nog steeds meekijkt. Ook jij heel
hartelijk bedankt voor jouw bijdrage aan aan dit webinar.
Zoals gezegd ontvangt u van ons een e-mail met daarin de teruglink
naar dit webinar, zodat u dit op een later moment nog een keer
rustig terug kunt kijken. Deel het ook vooral met andere
geïnteresseerden. In diezelfde e-mail vindt u ook
een evaluatieformulier. Het zou voor ons heel prettig zijn, als
u dat in zou willen vullen, zodat wij ook kunnen leren van uw
feedback en in de e-mail nemen we een link op naar het position
paper dat TNO geschreven heeft. Specifiek over exoskeletten
en de effectiviteit daarvan, zodat u ook nog wat meer informatie
over dit onderwerp tot u kunt nemen. Tenslotte wil ik u graag
nog wijzen op het programma Preventie Beroepsziekten van
het ministerie SZW en de bijbehorende campagne Hoe TOP werk
jij, pak lichamelijke belasting aan. Dat is een bredere campagne
op het gebied van fysieke belasting en het is zeker
de moeite waard om die te gaan volgen en daarin ook wellicht nog
een bijdrage te gaan te gaan leveren. Dan wil ik het hier heel
graag bij laten. Ik wil u heel hartelijk danken voor het kijken
en ik wens u een fijne avond en graag tot de volgende keer.