Welkom bij dit webinar over circulair bouwen in de GWW en bouwsector.
Dat dat hard nodig is als het gaat om het terugdringen van CO2-gebruik...
bewijzen de volgende cijfers.
De bouw heeft een enorme impact. 50% van het grondstoffengebruik...
40% van het totale energiegebruik, 30% van het totale watergebruik.
En een heel groot deel van al het afval in Nederland is bouw- en sloopafval.
De sector is verantwoordelijk voor zo'n 35% van de CO2-uitstoot.
Kortom, beste mensen, beste aankopers, er is werk aan de winkel.
PIANOo organiseert leernetwerken rondom circulair aankopen...
en ook webinars om dat te stimuleren.
Je kunt deelnemen aan een van die leernetwerken.
En die worden betaald uit het klimaatgeld van het regeerakkoord...
om op zo'n manier de economie een zet te geven.
En als overheden moeten we zelf starten met dit soort dingen.
Als je ermee bezig bent en support nodig hebt en erover wilt praten...
je casussen vergelijken, dan is dat leernetwerk echt wat voor jou.
Vorig jaar waren er ook leernetwerken...
en in dit webinar pakken we op wat er vorig jaar behandeld is.
Zo kun je soepel instromen bij het leernetwerk van dit jaar...
dat overigens al op 4 april begint.
Na dit webinar heb je een beetje zicht op de eerste stappen.
Je kunt bronnen vinden om vast te gaan studeren...
en hopelijk heb je er zin en vertrouwen in gekregen.
Ik ben webinarhost Judith de Bruijn...
en in de studio zijn Geerke Versteeg en Claartje Vorstman.
Claartje van RWS, Geerke van Phi Consult.
Wat is jouw expertise, Geerke?
Wij helpen organisaties versnellen naar een circulaire bedrijfsvoering...
sluiten vaak aan bij projectteams als adviseur...
of helpen ze met het vormgeven van de circulaire ambities.
En wat is jouw eigen expertisegebied? -Ik kom vanuit de facilitaire hoek.
En ik heb een master vastgoed gedaan.
Ik ben dol op gebouwen. Vooral de gebruikscomponent daarin.
Leuk. Claartje, jij bent adviseur circulaire economie.
Voordat ik je voorstel, stel ik eerst een pollvraag aan de kijkers.
We hebben er een aantal in dit webinar. Ik noemde net cijfers...
maar ik ben benieuwd wat jullie denken hoe het hiermee zit:
Hoeveel procent van het bouw- en sloopafval wordt al hergebruikt?
Je kunt kiezen uit 25, 55, 80 of 95 procent.
En terwijl we wachten op de uitslag stel ik jullie aan Claartje voor.
Claartje werkt als adviseur circulaire economie bij Rijkswaterstaat.
Waarom is Rijkswaterstaat bij dit leernetwerk aangesloten?
Als eerste zien wij en PIANOo dat circulair inkopen...
een belangrijke versnelling kan geven aan de circulaire economie.
Als opdrachtgevers erom vragen, is dat een duidelijk signaal naar de markt.
En we willen met zo'n leernetwerk die aanjaagrol verder vormgeven.
En waarom Rijkswaterstaat: allereerst doen we zelf het nodige...
aan circulair inkopen en aanbesteden op onze eigen kunstwerken.
Onze primaire taak. En we hebben een groot team dat veel weet...
van maatschappelijk verantwoord inkopen, circulair inkopen.
Ook op textiel, kantoormeubilair, enzovoort.
Vanuit die rol is het logisch om de handen ineen te slaan met PIANOo...
en samen die leernetwerken vorm te geven.
En bij zo'n leernetwerk zijn inhoudelijke mensen betrokken...
en mensen die een leernetwerk begeleiden.
We hebben het afgelopen jaar samen veel hierin opgetrokken.
Leuk. Wat was eigenlijk het juiste antwoord op die pollvraag, Claartje?
Maar liefst meer dan 95% wordt gerecycled.
Dat is heel veel. Als ik even de uitslag...
Het merendeel van onze kijkers gokte 50%.
En die 95% waren er maar 21. Dus dat doen we dan weer heel goed.
Daar kun je trots op zijn. Daarmee zitten we goed in internationale vergelijkingen.
Maar tegelijk moet je beseffen dat er twee dingen mee aan de hand zijn.
Een groot deel van wat er in de woning- en utiliteitsbouw gesloopt wordt...
gaat naar de GWW en komt bijvoorbeeld onder de wegen terecht.
En vaak is het laagwaardig hergebruik. En de uitdaging is om te zorgen...
dat we de cyclus meer in de woning- en utiliteitsbouw zelf sluiten...
en dat we hergebruik steeds hoogwaardiger tillen.
Dus hoewel we al goed scoren, is er werk aan de winkel.
Geen puin storten, maar gewoon echt hergebruiken?
Dat is het verschil tussen recyclen en circulair. Daar gaan we dus op in.
Ik nodig jullie ook uit om vragen te stellen via de chatfunctie in 't scherm.
Die vragen krijg ik in m'n iPadje en dan kan ik ze stellen aan de studiogasten.
Dus gewoon een vraag stellen, dat is hartstikke leuk.
Het webinar kun je ook terugkijken of delen met je collega's.
Via de website van PIANOo is dat beschikbaar.
Drie blokken hebben we in dit webinar.
We gaan kijken naar de te nemen stappen...
en met name het ambitieniveau dat je voor je project moet vaststellen.
Onderwerp 2 is de uitvraag. Hoe vraag je circulariteit uit?
En als derde gaan we in op de meetbaarheid van circulariteit.
We gaan beginnen met dat eerste blok. Ook dat begint met een pollvraag.
Ik ga 'm even voorzetten voor jullie.
We zijn benieuwd waar jullie al staan met circulair inkopen.
Zeg je: Het staat nog niet op de agenda.
We doen het nog niet, maar we zijn wel geïnteresseerd.
We passen het ad hoc toe. Of: We zijn er al structureel mee bezig.
Laat ons weten waar jullie staan met je organisatie.
In dit blok hoor je wat circulariteit in de bouw inhoudt...
en welke stappen je kunt nemen in relatie tot de inkoop.
We kijken zo ook naar een voorbeeld. En ik ben benieuwd of we al...
Misschien leuk om al te vertellen, dit is het interieur van The Green House.
Het komt straks als voorbeeld langs. Dat is een circulair horecagebouw.
Straks meer, maar zo ziet het eruit. -Je ziet het er niet aan af.
Vlak naast Utrecht Centraal. Je kunt er makkelijk binnenrollen.
We vertellen er straks meer over. -Leuk. Een cliffhanger.
Het zal jullie goed doen: 'het staat nog niet echt op de agenda' 0%.
'We doen er nog niks aan, we zijn wel geïnteresseerd' 8%.
Maar de meerderheid zegt: we passen het ad hoc toe, met name in pilots.
En voor toch ook 17% is het een structureel deel van het inkoopproces.
Wat een fantastisch nieuws. -En ook leuk voor het leernetwerk.
Dat betekent dat mensen van gelijk niveau qua ervaring...
En dus casuïstisch voorbeelden hebben om in te brengen...
en elkaar te helpen of op scherp te krijgen. Heel leuk.
Bedankt voor jullie onderwerpen en antwoorden.
Vul de chat in, dan kunnen wij die vragen stellen.
We gaan kijken naar de stappen...
aan de hand van verkeersleidingspost Barendrecht. Geerke, neem ons mee.
Circulair bouwen gaat niet alleen over het ontwikkelen van gebouwen...
en het herontwikkelen van bestaande bouw of wegen, want het is ook GWW.
Het gaat juist ook over de gebruiksperiode en het hergebruik.
Je denkt al aan het begin van het proces na...
over het einde van de gebruiksperiode of levensduur van gebouwen of wegen.
Daar hebben we een aantal stappen voor.
Met de verkeersleidingpost, je ziet hier waar hij moet komen, hij is er nog niet...
probeer ik uit te leggen: welke stappen horen daarbij?
Stap 1 is het definitiekader vaststellen.
Je kunt toch de definitie pakken uit de transitieagenda of die van BREEAM?
Maar het gaat om jouw definitie. Daarbinnen kun je nog alle kanten op.
Wat wordt de focus voor jouw circulaire bouw?
Hergebruik of de herbruikbaarheid aan de einde van de gebruiksperiode...
of zit je meer op CO2 besparen?
Dat is de backbone voor je keuzes en afwegingen tijdens je project.
Is kiezen belangrijk? Je kunt het ook allemáál willen.
Dan wordt het heel diffuus ook voor je samenwerkingspartner.
Dan heb je geen focus in je project.
Als je van alles een beetje doet, dan heb je de kans dat je net niks krijgt.
Hoe was dat voor ProRail?
Voor ProRail is ingezet op de secundaire materialen.
Zo min mogelijk nieuwe materialen gebruiken.
Dat heeft z'n weerslag op je keuzes in het ontwerp.
Stap 2 is: waarom wil je circulair bouwen?
Vaak wordt Simon Sinek aangehaald, de Golden Circle. Die is belangrijk.
De strategische pijlers van ProRail zijn: verbindt, verbetert, verduurzaamt.
Daar kan hij heel mooi onder hangen. Dat is een icoonproject...
om invulling te geven aan die strategische pijlers.
Ook vanuit hun maatschappelijke rol. Daar is hij heel duidelijk.
En het zoeken naar dat haakje binnen die organisatiestrategie...
Die zorgt dat je ook voor stap 3 draagvlak creëert en ambassadeurs.
Die heb je nodig voor dit thema, want anders landt dit onderwerp niet.
Juist ook voor de gebruiksperiode, de beheer-en-onderhoudsfase...
en aan het einde van de gebruiksperiode.
Er gaat veel tijd overheen met bouw en GWW. Dan heb je dat nodig.
En het heeft een dubbel doel. Je wilt die nieuwe verkeersleidingspost...
en je wilt binnen je organisatie laten zien hoe circulaire projecten werken...
en een voorbeeldproject hebben. Ook daar heb je dat brede draagvlak...
Je wilt mensen inspireren om ook met het thema aan de gang te gaan.
Stap 4 is dan kansrijke projecten kiezen.
ProRail is gestart met kantoorinrichting. Dat was succesvol.
Toen hebben we gezegd: Dat gaan we opschalen naar een gebouw.
Daar zie je: begin klein. Vaak wordt het secundaire proces gekozen...
en daarna gaan ze dat opschalen naar bouw, GWW, een primair proces.
Dan formuleer je je projectambities. Dan denk je: dat doe ik normaal ook.
Maar daar ga je in je uitvraag op beoordelen.
Hoe vind ik een partner die aansluit bij die projectambities?
We komen straks terug op aan welke knoppen je kunt draaien.
Nou, de markt. Je kunt niet circulair zijn in je eentje.
Je moet kijken wat die markt kan en welke partners daar acteren.
En welke ketenpartners hebben we nodig?
Circulair zijn kun je nooit in je eentje. Je hebt alle partijen nodig. Dat verwerk je.
Alle partijen, is dat puur een bouwbedrijf?
Architect, sloper, de ontwikkelaar, de toeleverancier, de onderhoudspartijen.
Gebruikers? -Gebruikers ook, ja.
Al die informatie neem je mee in het formuleren van je vraag.
En vaak ga je tijdens het formuleren van de vraag nog terug naar die markt...
zodat je dat kunt aanscherpen en een passende vraag stelt aan de markt.
En die is anders dan bij traditioneel inkopen.
Die is functioneler, zodat de markt innovatieve oplossingen kan bieden...
aansluitend bij jouw projectambities.
In stap 8 kies je de passende procedure, meetmethode en beoordelingswijze.
Daar gaan we nu snel doorheen, maar we komen terug op het meten in blok 3.
En 't borgen is belangrijk. Want beheer en onderhoud en de gebruiksperiode...
zijn veel langer dan de ontwikkeling van een gebouw of weg.
En je moet borgen dat die materialen zo hoogwaardig mogelijk blijven.
Dat de waarde bij beheer en onderhoud en het gebruik behouden blijft...
voor aan het einde van de gebruiksperiode.
Dus je hebt goed contractmanagement nodig en samenwerking.
Die markt, goed weten wie wat kan en waar je terecht kunt, is belangrijk.
Hoe komt dat in een leernetwerk aan de orde?
De leernetwerken richten zich op overheidspartijen.
Publieke en semipublieke organisaties.
Daar willen we dat die kennis is om die uitvragen circulair in te richten.
Maar die marktpartijen spelen een belangrijke rol...
omdat die samenwerking verandert. Je moet met elkaar aansluiting vinden op:
Wat kunnen we vragen? Hoe zetten we samen het optimale resultaat neer?
Daarom wordt de vierde bijeenkomst van 't leernetwerk een marktontmoeting.
Daar kun je bespreken: Wat is er nodig, hoe kunnen we dat samen doen...
hoe richt je dat in? -Heel goed.
Na elk blokje krijg je een overzichtje van wat je verder kunt lezen...
om je erin te verdiepen en je voor te bereiden.
Claartje heeft dat mooi op 'n rijtje gezet. -We hebben drie blokjes gemaakt.
Die worden op de PIANOo-website ontsloten met links voor het terugvinden.
Het eerste blokje gaat over het beleid, wat is het grotere plan in Nederland?
En wat betekent circulair bouwen? Om je een gevoel te geven.
Ik raad aan de bovenste rij midden, Uitvoeringsprogramma.
Dat is een rijksbreed programma, door partijen samen gemaakt.
Dat beschrijft kort het programma, met voorbeelden van wat er nu speelt.
En de onderste rij zijn meer aspecten van circulair bouwen...
waar je inspiratie kunt opdoen wat het inhoudt.
Is het leernetwerk overigens alleen voor de inkopers bedoeld?
Met het leernetwerk willen we concreet met casuïstiek aan de gang kunnen.
Mensen die met de poten in de modder staan en bij inkoop betrokken zijn.
Maar het vraagt wel veel van anderen uit een organisatie...
dus die zijn ook welkom, zolang ze concreet bij zo'n traject betrokken zijn...
en erover mee kunnen praten.
Dus je mag collega's meenemen, voor zover die actief zijn in je team.
Dat was blok 1. Dan gaan we over naar blok 2: de uitvraag van circulariteit.
Aan het eind van dit blok weet je hoe je dat aanpakt.
Eerst weer een vraag aan jullie via de poll:
Wat zie je als grootste uitdaging van het circulair inkopen?
Intern draagvlak creëren, het opstellen van criteria, of het meten...
en beoordelen van de circulariteit? Wat lijkt jou de grootste uitdaging?
Wij hebben moeten kiezen uit de onderwerpen...
want bouw en GWW zijn gigantische sectoren. Er is veel over bekend.
Claartje, hoe is die selectie gemaakt voor dit webinar? Waarom dit nu?
Vorig jaar zijn we het leernetwerk gestart met een sessie behoeften ophalen.
Daarvan is een bollenplaat gemaakt, die ook op de leeslijst staat.
Op basis daarvan hebben we de belangrijkste onderwerpen bepaald.
Die komen in dit webinar terug, want die hebben we in het leernetwerk behandeld.
En dit jaar gaan we ook het leernetwerk inrichten op basis van behoeften...
en is er met de deelnemers een intake om daar achter te komen.
Helder. Ik kijk even naar de resultaten van onze uitslag.
Opstellen van criteria vindt men het minst uitdagend: 10%.
Draagvlak creëren 34%, maar dat meten en beoordelen 55%.
Dat zagen we ook terug in het leernetwerk.
Inkopers willen het ook graag meetbaar platslaan.
Er is een variatie tussen harde meetbaarheid kwantitatief en kwalitatief.
Daar moet je een mooie mix in vinden.
Ze denken dat ze het hard moeten kunnen maken en heel objectief.
Misschien hoeft dat niet altijd.
Jullie moeten nog geduld hebben voor dat onderwerp, want dat is blok 3.
Wij gaan eerst naar het opstellen van criteria.
Hoort dat bij circulariteit uitvragen? -Ja, absoluut.
Dat vindt men het minst uitdagend. Daag ze maar uit.
Het is goed om te horen dat dat het minst uitdagend is.
Maar er zijn een aantal knoppen waaraan je kunt draaien.
Als inkoper weet je het verschil tussen een wens en een eis...
maar bij bouw- en GWW-projecten wordt er veel vastgelegd in bestekken...
in harde eisen, waardoor er minder ruimte overblijft voor circulariteit...
en het samen ontwikkelen van optimale circulariteit in de randvoorwaarden.
Bij circulaire aanbestedingen is er veel aandacht in die voorfase.
Dus de markt verkennen en daarna kijken:
Welke selectie-eisen en -criteria stellen we op om de juiste partner te vinden?
En die selectie-eisen en -criteria zitten vaak op visie.
Hoe kijkt de markt naar circulair bouwen...
en welke concrete maatregelen nemen ze al...
om in hun eigen bedrijfsvoering met dit thema dit te verwerken?
En dat wil je zien. -Dat zijn ook gewoon leuke verhaaltjes.
Ik kan er een tekstschrijver bij zetten, er komt een visie, het zijn plannen.
Moet je dan bouwen op luchtkastelen? -Nee, daarom heb je referenties nodig...
waaruit blijkt dat ze daadwerkelijk met hun visie aan de slag zijn.
Met een mooi visieverhaal zonder roadmapondersteuning...
en daadwerkelijke projecten worden het inderdaad luchtkastelen.
Maar in de visieteksten, als je de materie goed snapt...
kun je lezen hoe diepgaand het is. -Waarom is die visie zo belangrijk?
Omdat je de juiste partner zoekt. Je wilt dat de partner aansluit op je visie.
Daarom is die werkdefinitie van bij het begin van de stappen zo belangrijk.
Want je wilt de partner die je zoekt, of de partners...
want je zoekt een geïntegreerde variant met een consortium...
Je wilt dat die aansluit op je DNA en je visie.
Want er is nog zoveel te ontdekken tijdens zo'n project, het duurt lang...
je komt dingen tegen waar je het niet weet of het niet eens bent.
Dus die visie en dat contact borgen dat je er met elkaar uitkomt?
En die samenwerking is daadwerkelijk anders...
dus het is net als met een huwelijk: welke partner past daarbij?
Het draait ook om vertrouwen en samen naar oplossingen willen zoeken...
flexibiliteit in het proces inbouwen om nieuwe dingen in te kunnen voegen.
We gaan kijken naar een voorbeeld.
We lieten al dat mooie plaatje zien van The Green House met mensen binnen.
Het is ook al af. Hoe is dat tot stand gekomen, Claartje?
Goed om te beseffen is dat dit een tijdelijk gebouw is.
Het is vlak bij station Utrecht Centraal neergezet voor vijftien jaar.
En er is gezegd: We willen na vijftien jaar niet dat dat gesloopt wordt...
maar dat dat elders opnieuw bruikbaar is. Zo is het ingestoken en ontworpen.
En belangrijk is dat er tijdens de bouw, wat Geerke al aangaf...
nog veel ruimte was voor nieuwe innovaties en inzichten.
Die kas links met kruiden, die ook heerlijk in het eten terechtkomen...
is later bedacht. De pijpen van het luchtbehandelingssysteem...
zijn van een circulairder materiaal uitgevoerd en dat is tijdens de bouw...
nog aangepakt en veranderd. Dat proces bood daar de ruimte toe.
En ook de samenwerking om dat te ontdekken.
Het vraagt nieuwsgierigheid en de wil om dat samen anders aan te pakken.
Wat leuk. Want de tijd schrijdt voort, er komen nieuwe oplossingen.
En die kun je verwerken. -Ook bijzonder hier is dat is gezegd:
Niet alleen het gebouw moet circulair worden, maar het hele concept.
Dat dus ook de uitbating circulair wordt.
Dat lukt niet als je gewoon een gebouw neerzet en een huurder zoekt.
Dus ook vanaf het begin is er een partner gezocht. Geen huurder...
maar een partner die voor de volle vijftien jaar het met ons gaat doen.
Dus daar eet je eten uit de stekkerloze keuken met groenten van het seizoen.
Er wordt glazen servies gebruikt. Gaat dat stuk...
dan gaat het in een emmertje terug als grondstof voor nieuw servies.
En heb je net verschillende servetten, die uit wasserijen zijn overgebleven...
maar die fantastisch hun werk doen.
Het circulaire concept is helemaal doorgevoerd.
Ga er met je team naartoe. Leuke plek om over het onderwerp te praten.
Ik heb een goede vraag binnen van Pieter van de gemeente Hellevoetsluis.
'De huidige bouwmarkt staat zwaar onder druk.
Een inschrijving ontvangen is al een uitdaging.
Hoe zien jullie circulaire uitvraag in relatie tot deze overspannen markt?'
Ja, die is enorm overspannen. Dus er moet extra energie zitten...
op het zo aantrekkelijk mogelijk maken voor de markt om in te schrijven.
En dat zit 'm in de markt informeren...
maar ook te kijken: waar zitten de kersen op de taart in dit project?
En door te kijken: kan het geïntegreerd?
Hoe zorgen we dat het niet alleen de ontwikkeling is?
Ook dat er tijdens de gebruiksperiode een rol is voor het consortium...
en ook bij de hergebruikfase. Voor de GWW, als de looptijd heel lang is...
moet je misschien een tussenoplossing vinden.
Maar juist die gebruiks-, de beheer- en onderhoudscomponent toevoegen...
kan de markt voordelen bieden, zodat er een langlopend contract ontstaat...
en het volume en de aantrekkelijkheid van de aanbesteding toenemen.
Kun je ook iets in je uitvraag zeggen...
waardoor je minder bouwpersoneel nodig hebt? Door de bouwwijze of...
Dat moet echt in zo'n plan van aanpak terugkomen.
Je moet niet voorschrijven hoe de partijen moeten bouwen.
Dat is dat functionele uitvragen.
Veel partijen zijn heel nieuwsgierig om de circulariteit verder te verkennen.
Een circulaire uitvraag is een ontzettend mooi leertraject om je als bouwbedrijf...
Jonge mensen vinden het vaak aantrekkelijk en belangrijk.
En om je die materie eigen te maken en straks bij de koplopers te horen...
in een onomkeerbare trend. We gaan allemaal naar circulair bouwen.
En het is een kans om... -Om in te stappen, bijtijds.
Leuk. Dank je wel voor je vraag, Pieter. Blijf ze aan ons stellen.
We gaan naar de gunningsfase, Geertje. Geerke, sorry.
Ik wilde nog heel even terugkomen op de gunningsfase, maar dan op het team.
Wat je ziet bij het opstellen van de gunnings- en selectiecriteria...
is dat je je visie vertaalt. Dus die criteria moeten een weerspiegeling zijn...
van hetgeen je voor ogen hebt, en je projectambities.
In de gunningsfase selecteer je je partner op de opdracht.
In de selectiefase mag dat alleen op het grotere kader circulair bouwen.
Vaak met 'n plan van aanpak: hoe geeft dat consortium invulling aan de ambitie?
Ik zeg consortium, want je wilt stimuleren dat niet één partij inschrijft...
maar dat die keten weerspiegeld wordt in dat consortium.
Door daar extra aandacht aan te besteden in de marktverkenningen...
stimuleer je die consortiumvorming. Laat ze speeddaten met elkaar.
Verzin iets leuks om ze aan elkaar te binden.
En je kunt je vragen zo stellen dat niet één partij dat kan aanbieden...
maar dat ze andere partijen nodig hebben om er invulling aan te geven.
Zo'n plan van aanpak zie je vaker uitgevraagd.
Daar kunnen allerlei componenten in zitten...
maar omdat bouw en GWW langcyclisch zijn...
wil je dat dat ontwikkelpad goed duidelijk wordt. Dat klinkt zweverig...
maar je kunt dat best wel... -Dat is een soort planning?
Het is geen planning, want dat is... -Dan dat af, dan dat af...
Dit is: we hebben projectambities en hoe werken we daar gestaag naartoe?
Met kpi's kun je het ook smart maken.
Je wilt dat ontwikkelpad niet alleen zien voor de ontwikkeling, wederom...
maar ook voor de gebruiksfase en hoe gaan we dat...
Aan wat voor kpi's moet ik dan denken? Daar mag je even over nadenken.
Ondertussen gaan we naar een ander voorbeeld.
In Apeldoorn zijn ze ook mooi ambitieus bezig.
Claartje, kun je daar wat over vertellen? -Dit is een heel leuk project.
De eerste civiele circulaire uitvraag, gedaan door de gemeente Apeldoorn.
Die hebben een renovatie van woonwijk De Parken circulair uitgevraagd...
op basis van 'rapid circular contracting', rcc.
Daar heeft een marktconsultatie plaatsgevonden.
Daar is een bouwteamovereenkomst opgesteld door een adviesbureau.
En ze vonden het belangrijk om in te stappen op die visie.
Wij stappen in op een plan van aanpak, op een partner die met ons...
dit op de goede manier invult. Dus er is kwalitatief uitgevraagd.
Niet op geld, maar echt op: wat heb je te bieden, hoe kijk je er tegenaan?
Men wilde op basis van vertrouwen en samenwerking samen 't project invullen.
En er moet ontwikkelruimte zijn om met elkaar naar oplossingen te zoeken.
En wat heel leuk is, de gekozen partij heeft gezegd: Er komt geen afval.
Alles wat we ergens uit halen, vindt een plekje terug.
We stellen circulair materiaalgebruik centraal.
We doen dat modulair en gedocumenteerd.
Dus we weten wat er in die wijk zit en hoe we dat kunnen hergebruiken.
En we doen dat samen met de buurt. Met de bewoners, met een werkbedrijf...
zodat ook mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt betrokken worden.
Dat is een heel inclusief project.
En leuk is deze anekdote: in het team dat de aanvraag heeft voorbereid...
zijn de telefonist en de directiesecretaresse betrokken.
De trekker zei: Anders krijg ik alleen heel technische oplossingen...
en we willen juist dat de buurt het fantastisch vindt.
Andere denkwijzen zijn dan ook nodig. -Ik dacht nog even aan die kpi's.
De tevredenheid van de buurt kan een criterium zijn.
Dat je denkt: we moeten mensen wel meenemen in dit proces.
Of het percentage gebruikte secundaire materialen. Het kan van alles zijn.
En bijvoorbeeld, je ziet op de sheet bij A een circulaire tafel.
Er zijn vorige maand tafels gemaakt van beton...
uit het wegdek gezaagd. En door dat werkbedrijf in elkaar gezet.
Dan zie je dat zo'n visie in de praktijk...
Dit is dus hoogwaardiger recyclen dan fundamenten maken van je bouwafval.
Ik heb nog een vraag van Arjan van de gemeente Utrecht:
Welke tips hebben jullie om de financiële kaders van projecten te verduurzamen?
Bijvoorbeeld 'total costs of ownership', in plaats van...
dit project heeft voor oplevering in 2019 10.000 euro beschikbaar.
Goeie vraag.
Die kosten zijn een puntje. Dit sluit er wel op aan.
Vaak wordt gezegd: Is circulair bouwen altijd duurder?
Je moet kijken naar de totale levensduur van een gebouw of weg.
Je kijkt niet alleen naar de initiële investeringskosten...
maar ook naar de kosten in gebruik, beheer en onderhoud...
en om die materialen ook te laten terugvloeien in de economie.
Daar zit een restwaardecomponent in. Je kijkt naar de hele bandbreedte...
om je businesscase goed te maken. En die moet je van tevoren maken...
en op basis daarvan je plafondbedrag bepalen. Daarmee wordt veel gewerkt.
Zo krijg je binnen dat plafondbedrag de meest circulaire oplossing.
Weer zonder dat je... Dat lijkt mij moeilijk.
Je moet die 'total costs of ownership' over die hele levensduur inschatten.
Maar dat is misschien dertig of veertig jaar. Terwijl innovaties...
Tijdens de bouw verandert er al van alles. Hoe plan je dat in?
Je kunt in ieder geval zeggen: Als we het over veertig jaar slopen...
dan gaat alle waarde kwijt die we hebben gestopt in het maken.
We willen proberen... En het is lastig voor dingen met een lange levensduur...
om te voorspellen wat we later nodig hebben.
Maar door dingen modulair te doen, een soort legoblokjes...
is de kans op hergebruik groot. Daar moet je slim over nadenken.
En het idee is: circulair bouwen is duurder. Dat hoeft niet altijd zo te zijn.
Je bekijkt je ontwerpproces heel slim en kunt daar efficiëntiewinst halen.
Bijvoorbeeld in modulariteit kun je slim produceren.
En vraag 1 bij een goed circulair project: Kunnen we ook dingen weglaten?
De beste circulaire oplossing is door iets niet te doen.
En ik was gecharmeerd van een voorbeeld van Rijkswaterstaat:
Als je naast een weg zorgt dat er een weiland is waar het geen kwaad kan...
en waar geen paaltjes staan, dan heb je geen vangrail nodig.
Door zo'n 'obstakelvrije zone' kun je een heel stuk materiaalgebruik voorkomen...
en daarmee ook kosten.
Leuke vraag, dank je wel. Ik hoop dat hij hiermee beantwoord is, Arjan.
Ik heb geen vragen meer staan. 'Keep 'em coming.'
Ondertussen gaan we de informatie doorlezen over dit onderwerp.
Dit is blok 2. Dat gaat vooral over het circulair inkoopproces.
De bovenste vier zijn circulaire inkoopprocessen in het algemeen.
Nuttige achtergrondinformatie. En de onderste gaan in op bouw en GWW.
Moederbestek geeft voorbeeldteksten die je kunt gebruiken...
waar je anders RAW-bestekken zou gebruiken. Dus dat kun je doen.
En de middelste is leuk: Lessen circulair inkopen Bouw & GWW.
Dat zijn lessen die wij uit het leernetwerk hebben getrokken.
Dat is preken voor eigen parochie, maar leuk.
Als je er vorig jaar bij was, dan is dat een beetje een samenvatting.
Goed, dat was het blok... Hoe heette dit blok?
In ieder geval, we gaan naar blok 3: het meten van circulariteit.
Dat zagen velen als een uitdaging.
Geerke zei al: Sommige dingen moet je meten, maar het is een ander proces.
Maar wat is er wel te meten? Daar gaan we het nu over hebben.
Ik zei net al, wil je alles meten? Dat is de vraag die je moet stellen.
Er is een woud aan tools beschikbaar.
Sommigen zeggen dat er niks te meten is, maar er zijn aardig wat tools.
En die vallen uiteen in kwalitatieve en kwantitatieve tools.
De kwalitatieve tools zitten vooral op die visie en bedrijfsvoering...
en: hoever ben je al met het inbedden van circulariteit in je eigen bedrijf?
En de kwantitatieve tools zijn uit op een getal aan het einde.
Bij de kwantitatieve tools voor de GWW wordt veel DuboCalc gebruikt.
Zo meteen komen we terug op de levenscyclusanalyse...
die daar de onderlegger voor is.
Daarin wordt gekeken: hoe vertalen we die milieu-impact in een cijfer...
zodat je een milieukostenindicator kunt gebruiken tijdens het inkoopproces.
LCA wordt gebruikt, BREEAM, je hebt de Building Circularity Index...
en de Circulariteitsprestatie Gebouw. Die tools kun je gebruiken.
Maar wanneer ga je die gebruiken? Het is belangrijk om dat te bepalen.
Wederom kom je dan terug op die visie. Misschien worden mensen er moe van...
maar daarom moet die scherp worden neergezet.
Dat is de backbone van je afwegingskader steeds.
Is je visie vooral op materiaal, misschien zet je die tool dan in aan de voorkant.
Maar dan moet je wel een ontwerp al hebben liggen.
Zonder gebouwontwerp weet je niet welke materialen erin gaan...
en hoe je dat kunt meten. Dus kijk goed naar je visie...
kies dan je tool en bepaal wanneer je die tijdens het proces inzet.
We zien nu veel: door geïntegreerd aanbesteden...
zit de ontwerpfase nadat de partner gekozen is.
En de tools worden ingezet omdat er meerdere scenario's zijn.
We gaan ze doorrekenen, wat kunnen we het best kiezen?
Dat die echt wordt ingezet als ondersteuning bij het kiezen.
DuboCalc, misschien omdat GWW veel dezelfde materialen heeft...
Dat is toch anders dan een complex gebouw.
DuboCalc wordt best veel ingezet bij Rijkswaterstaat.
Maar hoe hou je controle? Want je hebt je partner gekozen...
en wilt resultaat bereiken, maar je hebt het niet vastgelegd in je contract...
en het is wel een kpi, hoe hou je in je partners vertrouwen...
Maar zeg dat maar eens in die krantenkop:
Bouwproject mislukt, maar we hadden er vertrouwen in.
Meetprocedures kun je beter vastleggen. Daar hoeft geen discussie over te zijn.
En je kunt nog steeds je ambitie daarop vastleggen.
Maar wil je erop selecteren, dan heb je een ontwerp nodig dat klaar is.
Maar vaak wil je niet dat het ontwerp vaststaat voordat je je partner kiest...
want dan heeft die geen invloed meer en kan die z'n expertise niet toevoegen.
Hoe doet Rijkswaterstaat dat? Dat gaat over grote projecten.
Ook vertrouwen hebben en we gaan het samen doen?
Wij proberen die stap te zetten. In onze marktvisie zeggen we:
We willen niet naar een uitgekleed contract, zwaar gejuridiseerd.
Heel veel rechtszaken.
Precies. Je wilt elkaar een goede prijs gunnen en een goed resultaat.
Met elkaar werken we aan die stappen en dat gaat de goede richting op.
Dat is een fijne ontwikkeling. Daar kan circulair goed op meeliften.
Je moet ook veel tijd investeren in elkaar.
Besprekingen, overleg, elkaar leren kennen, je standpunt begrijpen.
Daarom is dat team zo belangrijk.
In bouwteams wordt dat van nature al gefaciliteerd.
In het leernetwerk hebben we verder ingezoomd op LCA.
Levenscyclusanalyse gaat over de start van de grondstoffen...
tot productie en de afvalfase. Het is de onderlegger voor andere tools.
LCA's worden vastgelegd in de Nationale Milieudatabase.
De methode is ook vastgelegd en dat is het fijne eraan.
Dat maakt het goed uitwisselbaar en vergelijkbaar.
Er is een Module D op ontwikkeld die invulling geeft aan circulariteit.
Dus dat zijn goede ontwikkelingen om circulariteit meetbaarder te maken.
Verder keken we in het leernetwerk naar de Building Circularity Index.
De focus is niet alleen op de te gebruiken materialen...
en het materialenpaspoort en de doorrekening daarvan.
Maar ook de mate van losmaakbaarheid. Dat is belangrijk...
want als we supercirculaire materialen in een gebouw of weg hebben zitten...
maar we kunnen ze nooit meer uit elkaar halen, dan verliest het z'n waarde.
Dus juist die losmaakbaarheid is belangrijk.
Een leuk voorbeeld daarvan is 't nieuwe hoofdgebouw van de Triodos Bank.
Die hebben Thomas Rau gevraagd een duurzaam gebouw neer te zetten.
Die heeft een gebouw gemaakt dat volledig energieneutraal wordt.
Waar de inrichting ook duurzaam is. En het is demontabel.
Hij gebruikt daarvoor een houten draagconstructie.
En een voordeel is dat het met weinig mensen in elkaar gezet kan worden.
Daar zijn een hoop doelen samengekomen.
Zo'n concept als circulair kan enorm uitdagen en nieuwe creativiteit oproepen.
En over meetbaarheid en zo gesproken:
Thomas Rau, de man van Madaster. Dat is nog niet genoemd.
Madaster en materialenpaspoort zijn ook woorden die rond circulariteit zoemen.
Wat kun je en moet je daarmee? -Je moet ermee aan de slag...
want je wilt vastleggen welke materialen je hebt gebruikt.
Dus volumes en wat ís het materiaal? En: hoe kan ik het uit elkaar halen...
en wat is de potentie voor hergebruik?
Er is nog geen standaard. Madaster wordt veel gebruikt...
maar op meerdere vlakken worden er materialenpaspoorten ontwikkeld.
Ik vind in ieder geval dat je het moet uitvragen.
Je moet het vastleggen, anders weet je niet wat je hebt.
Je gebouw of weg is toch je grondstoffendepot.
En je moet het bijhouden, de staat van die materialen in beeld houden.
En de onderhoudswerkzaamheden moeten vastgelegd worden.
Daar komt je beheerafdeling vanaf het begin bij kijken.
En we willen de ideeën over materialen- paspoorten bij elkaar laten komen...
zodat er één standaard komt of iets van afspraken...
zodat je niet 26 paspoorten krijgt die niet met elkaar praten.
Dat zijn die ontwikkelingen...
Dat moet een toegankelijke kluis van informatie zijn...
waar later bouwers in kunnen kijken, wat is er?
En wanneer komt het beschikbaar? -Een voorraadkast.
De wereld verandert echt, he?
Dit zijn de ontwikkeluitdagingen van de circulaire bouweconomie.
Ook bij dit blok heb je wat leesmateriaal uitgezocht, Claartje.
Ja. Wat wij merken: voorbeelden werken ook heel goed.
We hopen dat in het leernetwerk mensen die met elkaar uitwisselen.
Maar er zijn er ook veel gewoon beschikbaar.
PIANOo is een mooie bron met veel factsheets over circulair inkopen...
en circulaire bouwprojecten. Er is een kaart met projecten.
Dus gebruik de informatie van projecten die anderen al hebben uitgevoerd...
en laat je daardoor inspireren. -Ja. Heel goed.
We hebben drie blokken gehad en zijn bijna door de tijd heen.
Het wordt tijd voor de afsluiting en bovenal een korte samenvatting.
Circulair bouwen gaat niet alleen over de ontwikkeling van het gebouw...
maar veel meer over het proces van samenwerken.
Met de geschetste stappen kun je het integreren in je project...
en in de borging in je organisatie. Je kunt aan diverse knoppen draaien...
dus gebruik de selectiefase om de juiste partner te vinden...
en de gunningscriteria om het plan van aanpak en je ontwikkelpotentie...
en je ontwikkelplan met de markt uit te werken.
En bij Meten: gebruik de tools die er al zijn...
maar kijk wel: welke tool past bij m'n visie en wanneer zet ik die in?
Heel goed. Je kunt dit oefenen en bespreken met collega's...
van andere provincies, gemeenten, het Rijk...
in de leernetwerken die 4 april starten. Claartje, wat staat ons te wachten?
Ik wil graag kijkers uitnodigen om deel te nemen aan de leernetwerken.
Het eerste start 4 april. Met dit webinar heb je een goede basis.
Voorwaarde is dat je werkt bij een overheidsorganisatie...
dat je concreet aan de slag gaat of wilt gaan en een casus in te brengen hebt.
Dat moet niet per se een traject zijn dat nu aan het begin staat.
Het kan ook een eerder project zijn dat je misschien circulair had kunnen doen.
Of een project dat niet circulair wordt...
maar waarover je kunt nadenken hoe het circulair kan worden.
Ook als je geen pasklare casus hebt, kun je toch meedoen.
Wel belangrijk: het leernetwerk GWW is inmiddels overtekend.
We hebben meer dan 50 aanmeldingen. Daar kom je op de reservelijst.
Bij de Bouw is nog echt voldoende plek en we hopen op veel aanmeldingen.
Kun je bij nog meer GWW-aanmeldingen niet een tweede ernaast...
Ik kan geen beloften doen, maar daar wil ik m'n best voor doen.
PIANOo heeft als doel iedereen te faciliteren. Dat proberen we ook zeker.
Maar gelukkig kun je bij Bouw nog wel terecht.
Hoe ziet zo'n leernetwerk eruit? -We bouwen voort op vorig jaar.
Kennis die vorig jaar is opgedaan... Een aantal deelnemers start door.
Die weten dat sowieso. De rest is met dit webinar aardig bijgepraat.
Er zijn vier bijeenkomsten gepland. Die duren de hele dag.
In de ochtend zijn alle leernetwerken bij elkaar...
en pakken dan onderwerpen bij de kop die voor alle circulaire inkopers tellen.
Persoonlijk leiderschap, hoe werk je aan draagvlak in je organisatie?
En de middagen gaan specifiek in op jouw onderwerp.
In dit geval de bouw of de GWW.
We proberen 't programma op maat te maken voor de deelnemersbehoeften...
dus er komt een intake. En we willen het ook concreet maken...
zodat je met praktische handvatten naar huis gaat.
Dat betekent casussen inbrengen, met elkaar stoeien: hoe zou jij het doen?
En we hopen dat je vier leerzame dagen hebt en nuttige informatie ophaalt...
en nuttige contacten legt en dat er een netwerk ontstaat...
dat ook buiten die vier dagen elkaar helpt...
en deze uitdaging verder oppakt en circulair inkopen verder brengt.
En dan die vierde dag nog een mooie marktconsultatie...
om de partners te ontmoeten.
Goed, als je wilt meedoen, kun je je opgeven bij PIANOo.
Hier kom je vanzelf op de goede plek terecht.
Wij hebben jullie bijgepraat, hopelijk, in drie kwartier...
over wat er komt kijken bij circulair inkopen binnen de GWW en de bouw.
Nog een laatste tip, Geerke? -Gewoon beginnen.
Het is afgezaagd, maar je leert veel als je echt een project doet.
Je kunt niet van tevoren alles weten en leren. Je moet al doende...
De dynamiek van je organisatie en de markt ken je niet. Je moet beginnen.
Spannend. Jij nog een laatste verstandig woordje?
Circulair bouwen gaat echt over de hele levensduur van een gebouw...
en zelfs de cycli daarna. Het is belangrijk dat je alle partijen...
al vroeg, al bij de inkoop, betrekt zodat dat optimaal wordt ingericht.
De cirkel sluiten, ook al aan het begin.
Dank jullie wel voor jullie bijdrage, Geerke Versteeg en Claartje Vorstman.
En ik wil jullie nog vragen de evaluatie in te vullen.
Wij zijn ook lerend en horen graag hoe het uitgepakt heeft en wat nog beter kan.
Dank je wel voor het kijken en veel plezier met het leernetwerk.