Het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs adviseert vanuit een
onafhankelijke positie het Nederlandse kabinet, ook de Rijksoverheid,
En dat doen wij op het gebied van ruimtelijk beleid.
Het onderzoek 'Toekomstbestendige havens in de Vlaams-Nederlandse Delta'
is een project dat is ontstaan in het gesprek wat wij als College van Rijksadviseurs voerden,
samen ook met de Vlaamse bouwmeester Erik Wieërs,
met de stuurgroep van het Vlaams-Nederlandse Delta-netwerk.
Dat is een samenwerkingsverband tussen de drie zuidelijke Nederlandse provincies:
Zuid-Holland, Noord-Brabant en ook Zeeland.
En de drie noordelijke Vlaamse provincies: Antwerpen, Oost-Vlaanderen
en West-Vlaanderen.
Er worden veel studies verricht naar de toekomst van de havens, maar die studies
zijn eigenlijk vaak heel economisch ingestoken, of juist ook technisch.
En dat terwijl ze ook een hele belangrijke ruimtelijke component hebben.
De ruimte is de plek waar alle belangen samenkomen en ook botsen en
door ontwerpend te denken, verruimen we het speelveld.
En dat is ook het instrument wat wij als ontwerpers kunnen inzetten
in de opgaven, zoals in het havengebied tussen Zuid-Holland en Antwerpen.
Botsende claims gaan over ruimte voor natuur.
Die gaan over ruimte voor economische ontwikkeling die kenmerkend zijn voor de havengebieden.
Maar die gaan ook bijvoorbeeld over recreatie of voldoende ruimte om te wonen.
De agenda die het College van Rijksadviseurs voert, is getiteld: De 22e eeuw begint nu.
En in onze agenda zetten wij juist het toekomstdenken voorop.
Verder de toekomst inkijken, soms wel een eeuw vooruit, helpt ons om vervolgens
terug te redeneren en te ontdekken wat we nu moeten doen om die betere toekomst
te kunnen realiseren.
Wij hebben een team gekozen van ruimtelijke ontwerpers en onderzoekers
die antwoord konden geven op de vraag: Hoe zien de havengebieden
en de havens in de Vlaams-Nederlandse Delta er in de toekomst uit als we
rekening houden met de verandering van het watersysteem, zeespiegelstijging,
de energietransitie en ook de ontwikkeling van de circulaire economie in dit gebied.
We zijn eerst eens begonnen met proberen al die systemen en netwerken
goed in beeld te brengen.
Want wat we zien in zo'n deltagebied, is dat dat natuurlijk
door de eeuwen heen langzaam gegroeid is.
Om vervolgens heel systematisch te gaan kijken naar die grote veranderingen.
Wat voor een impact hebben die dan?
En wat voor verschillende oplossingsrichtingen zijn er dan denkbaar?
Dus we hebben een doorkijk gemaakt, steeds eerst tot 2050 en dan richting 2100.
En we hebben ook heel veel experts betrokken met veel kennis van het gebied,
om steeds te kijken: Wat zijn nou trends die we zien?
Hoe zeker of onzeker zijn die?
En wat zijn dan ook weer mogelijke oplossingsrichtingen?
De opties zijn ook niet ontwikkeld om uit te kiezen, maar ze laten wel heel goed
zien waar bepaalde strategische keuzen zitten.
En wat we dan zien is dat de eerste toch meer de Klassieke mainport is.
Dus dat je zoveel mogelijk probeert het huidige ruimtelijke economische systeem
van de havens overeind te houden, maar dat je de fossiel je brandstoffen
gaat vervangen door bijvoorbeeld waterstof.
En dan verandert er ruimtelijk- economisch niet zoveel.
De tweede strategie is de Recycle Delta.
En wat we daar zien is dat je echt gaat inzetten op verduurzamen.
Dus je gaat energie vervangen door biomassa, grondstoffen door meer duurzame grondstoffen.
En daar heb je dus echt heel veel extra ruimte voor nodig.
In de derde strategie hebben we gezegd dat het uitgangspunt is dat je echt niet meer
wilt afwentelen op de toekomst, dat duurzaamheid ook ten koste mag gaan
van economische winst.
En daar zie je dus echt dat je hele nieuwe economische structuren krijgt,
ruimtelijke structuren met veel meer maakindustrie ook dicht op de stad.
En als vierde strategie hebben we heel erg gekeken naar een regionale strategie,
waarbij je minder nationale sturing en coördinatie hebt en iedere regio
uit zichzelf probeert zelfvoorzienend te worden.
En dan zien we dus veel meer spreiding, lokale opwek en veel meer
lokale nieuwe bedrijventerreinen
Wat we heel specifiek zien voor de verschillende havens, is dat in Rotterdam
zien we dat natuurlijk een hele belangrijke toekomstige beslissing wordt
het al dan niet afsluiten van de Nieuwe Waterweg vanwege zeespiegelstijging.
Tegelijkertijd zien we daar ook dat de rivieren steeds lagere waterstanden hebben
in droge periode en die achterlandverbinding heel erg kwetsbaar is.
En wat we natuurlijk heel sterk zien in Rotterdam, is heel veel olie.
En de vraag of je naast alle ruimte die nu nodig is voor de fossiele brandstoffen
ook ruimte gaat creëren voor circulariteit en energietransitie,
of dat je echt al gaat uitfaseren.
En voor de North Sea Port speelt deels hetzelfde.
Wat we in de North Sea Port zien, is dat er al veel short sea shipping is, dus veel
kleinere schepen, die wat minder afhankelijk zijn van die
zeespiegelstijging in de bereikbaarheid.
Als we dan kijken naar de haven van Antwerpen, die heeft net een wat
ander profiel omdat die de olie vooral ook gebruiken voor echt productie en
minder de doorvoer van de grote bulk.
Maar wat we daar wel heel erg zien is dat ze heel afhankelijk zijn met de containeroverslag
in die bereikbaarheid van hele grote schepen.
En dat is echt een vraagstuk: hoe hou je die haven bereikbaar?
Wat we willen bereiken is dat we dus juist dit soort strategische keuzes op tijd
in beeld krijgen, waarvoor je gewoon internationale samenwerking nodig hebt om
daar samen goede strategieën op neer te zetten.
En dat is dan bijvoorbeeld een keuze over het al dan het afsluiten van waterwegen,
over het bevaarbaar blijven van rivieren, de achterlandverbindingen, maar ook
hoe wordt omgegaan met die ruimte voor transitie en waar de energie aan wordt besteed.
Dat we dus proactief kunnen voorbereiden op de transitieopgaven.
Als we nu geen keuzes maken, dan worden ze uiteindelijk straks voor ons gemaakt.
Dus mijn oproep aan u is: Heb lef, heb durf, om de keuzes te maken
die nodig zijn voor een duurzamere toekomst.