Inspirerend opdrachtgeverschap, daar gaat het om bij Rijksprijs de Gouden Piramide.
Wie toont durf, vasthoudendheid en bezieling?
Welke opdrachtgever geeft op de meest creatieve en bezielende wijze vorm
aan een gebouw of gebied in Nederland?
Elke editie kent vijf nominaties die beoordeeld worden door een vakjury
onder leiding van de Rijksbouwmeester.
In deze aflevering gaan we langs bij de Meelfabriek in Leiden,
een langdurig binnenstedelijk herbestemmingsproject waar
projectontwikkelaar AB van der Wiel zijn levenswerk van heeft gemaakt.
- In 1985 was ik in New York en zouden we met een
groep op de Hudson River gaan varen.
Maar er kwam een orkaan aan en daardoor voer het schip niet uit.
Toen ben ik de Meatpacking District ingelopen.
Toen nog een hele onveilige buurt, want toen ik daar rondliep
te kijken naar al die prachtige oude gebouwen,
toen zag ik in mijn ooghoek vijf mannen achter me aan komen met een honkbalknuppel.
En op een gegeven moment zag ik een deur open staan en ik rende naar binnen.
Ik sloeg de deur achter me dicht en toen stond ik voor het eerst in een loft.
Dat was door een architect, kunstenaar ingrepen gedaan in dat gebouw,
vrij rigoureus, maar had het daardoor wel een nieuw leven gegeven.
Dat vond ik toen ik in het vliegtuig terug zat, zo'n goede oplossing voor al dat
industrieel erfgoed in Nederland wat leeg stond.
Zodoende ben ik, toen ik terug was in Nederland gaan zoeken naar een locatie.
Ben overal geweest in Nederland en toen in 1986
werd bekend dat in '88 De Meelfabriek zou gaan sluiten.
De vestigingsdirecteur was toen de Henk ten Boer.
Die vond het geweldig om het her te bestemmen.
Nou, dat was zo'n beetje de enige, want toen ik de plannen
bekend maakte bij de gemeente,
toen zag men dat niet zitten.
En toen ben ik jaren in de weer geweest om mensen te
overtuigen dat het kan.
En dat zie je nu pas nadat de eerste fase gereed is, dat mensen er wel van
overtuigd zijn dat het kan.
De Meelfabriek bevindt zich aan de rand van de binnenstad
en bestaat uit een aantal deelprojecten.
Er worden niet alleen woningen gebouwd, maar er is ook ruimte voor commerciële en
maatschappelijke functies en een hotel.
De openbare ruimte is opnieuw ingericht naar een ontwerp van LOLA Landscape Architects
en Piet Oudolf ontwierp de binnentuin.
In totaal wordt er 55.000 vierkante meter ruimte toegevoegd aan de stad.
Om het industrieel erfgoed te kunnen redden,
werd er in het jaar 2000 de monumentenstatus toegekend.
Van der Wiel had deze aangevraagd en ging vervolgens aan de slag op basis van
het principe 'behoud door ontwikkeling'.
Toen heb ik gezegd:
Het mag een rijksmonument worden, maar ik wil wel ingrepen kunnen doen dat
wat ik in New York had gezien.
En toen zei hij is goed, Maar onder één voorwaarde je moet wel
een goede architect nemen.
En toen hebben we uiteindelijk... Peter Zumthor,
die begreep eigenlijk het beste wat ik bedoelde en die heeft toen het
concept bedacht Back to the Bones.
De schoonheid van de Meelfabriek zit in de dragende constructies
en minder in de gevels.
In 2014 nam Bart Akkerhuis het stokje over en op basis van Zumthor's concept heeft het
bureau van Bart Akkerhuis de meeste van de architectonische ontwerpen gemaakt.
De twee ontmoetten elkaar toevallig bij Van der Wiel's meubelzaak in Noordwijk.
De klik tussen de opdrachtgever en ontwerper was daar en inmiddels nadert het
plan de voltooiing, veertig jaar nadat Van der Wiel de fabriek aankocht.
- Sinds het begin heeft Ab mij altijd gevraagd wat het beeld voor ons is
voor De Meelfabriek en zijn we op zoek gegaan....
eigenlijk in heel Europa en zelfs in New York.
Wat maakt een plek een goede plek?
En wat maakt een stad een stad?
- Het belangrijkste is dat er weer een ziel in komt.
En die ziel, dat komt door de functie en komt door mensen en niet door gebouwen.
Daar heb ik altijd op gehamerd dat dat goed gaat.
Na dertig jaar kregen we de eerste bouwvergunning en dat was dan de sociale huisvesting
voor studenten, want dat vond ik ook belangrijk.
Nou, daartussen zijn we zijn ongeveer meer dan negentig keer bij een
beroepsinstelling geweest.
Dus de gemeente, de provincie, de rechtbanken, de Raad van State
om het toch zover te krijgen.
Als ik niet vond dat het goed was, dan wachtte ik even en dan
begon ik weer opnieuw.
Als je een goede wethouder hebt of een burgemeester die je steunt,
dan kan je doorkomen.
Is die er niet moet je gewoon op de volgende wachten en hopen dat hij
beter is, dat hij je wel steunt.
Nou, dat hebben we ook zo gedaan.
Maar het is ook wel goed dat het langer geduurd heeft, want het industrieel erfgoed
wordt nu beter gewaardeerd dan toen.
Ja, en ook met Peter Zumthor.
Weet je, je had hele goede gesprekken, maar dat ging echt om de essentie.
Wat maakt een monument een monument?
Nou, we hebben elk echt apart gekeken.
Wat is nou echt het kenmerk en het karakter en de kwaliteit van elk gebouw?
Bij het Meelpakhuis,
daar is de kern van het gebouw
is eigenlijk de draagstructuur, maar die zat verborgen achter
een simpele bakstenen gevel.
En daar hebben we dus voor gekozen om juist die bakstenen gevel weg te halen.
En dat klinkt heel makkelijk, maar de consequenties van die
uitspraak zijn heel groot.
Want je op een gegeven moment heb je dus beton dat van binnen naar buiten gaat.
En dat is een koudebrug.
Dus dan moet je heel technisch innovatieve oplossingen voor verzinnen en
ook dure oplossingen verzinnen.
En daar moet wel de opdrachtgever in meegaan natuurlijk.
Je ziet heel erg gebeuren dat de plek waar niemand wilde komen
nu een plek is geworden waar mensen heel graag willen komen vanuit de stad.
En de visie die Ab 38 jaar geleden had,
dat punt aan de horizon, die is er nog steeds.
En daar heeft veel voor moeten wijken.
In de zin van er is veel water door de zee gegaan.
Er zijn veel dingen aangepast in de loop der tijd.
Het gevoel voor kwaliteit, het gevoel voor wat je echt wil bereiken zonder te kort
te doen aan het concept wat er uiteindelijk aan de horizon ligt.
Ja, dat is heel inspirerend.
Wat we nu doen is de appartementen maken en het hotel en spa en wellness
en nog een aantal lofts.
En dan is het klaar.
Maar dan begint het werk pas echt.
Dan moet je allemaal de concepten goed vullen en in leven blijven.
En wij houden ook zo lang, totdat het goed is hou ik het in eigendom.
Ik zie heel vaak ontwikkelaars denken en werken vanuit een Excel-sheet.
En er is altijd weer een tekort.
Dus moeten er altijd nog tien woningen bij.
En hier zegt de opdrachtgever: maakt me niet uit wat het kost,
het gaat me erom wat het opbrengt.
En dat is een hele andere manier van benaderen.
Dat je dus kwaliteit moet maken en dan haal je die kosten er
wel weer uit, zeg maar. Dus dat dat vertrouwen wat je daarin hebt.
Ja, dat vind ik echt inspirerend.
Maar er is één element wat dit project onvergelijkbaar maakt met anderen.
Dat iemand hier 38 jaar bij betrokken is en in die 38 jaar ook langdurige
relaties heeft met bouwers en met de omgeving.
Vijftien jaar met die, tien jaar met die, et cetera.
En eigenlijk ondanks alles is doorgegaan zonder, dat zeiden wij tegen elkaar,
zonder dat ie cynisch is geworden.
- Als je overtuigd bent dat het goed is. Dan hou je het vol.
En ik wist dat het een hele lange weg was.
Ik zeg altijd maar als ik het van tevoren geweten had,
had ik het nooit gedaan.
Maar ik ben blij dat ik het niet geweten heb.