Inspirerend opdrachtgeverschap.
Dat is waar het bij de tweejaarlijkse rijksprijs, de Gouden Piramide, om gaat.
Welke opdrachtgever weet op de meest creatieve, deskundige en bezielende wijze…
vorm te geven aan een bouw- of landschapsproject in Nederland.
Elke editie zijn er vijf nominaties, die allemaal beoordeeld worden door een vakjury.
In deze aflevering gaan we langs bij het Nationaal Holocaust Namenmonument.
Dit monument ligt aan de Weesperstraat in Amsterdam,
midden in het voormalige Joodse kwartier.
Op deze locatie stonden tot in de jaren ’60 tachtig huizen van waaruit in de oorlog…
240 mensen zijn gedeporteerd.
Er was in Nederland niks.
Ruim 102.000 mensen vermoord en er was geen gedachtenis.
Overal kleine monumentjes.
Dit is een monument, die al die mensen die vervolgd en vermoord zijn…
weer terugbrengt. Een naam geeft, een soort grafsteen geeft.
Het is een plek waar mensen kunnen herdenken, maar het is ook een plek om te laten zien…
waar discriminatie, antisemitisme toe kan leiden.
Tot dit dus.
Het moet ook een waarschuwing zijn voor de toekomst.
We hadden Daniel Libeskind uitgenodigd om de Nooit Meer Auschwitz-lezing te geven.
Elk jaar doen we dat.
Omdat hij de architect van het herdenken werd genoemd.
Ik vertelde hem wat ik van plan was om te doen.
En hij zei: ‘Zoiets zou ik wel willen maken.’
Mijn gevleugelde woorden waren: ‘Prachtig Daniel, maar voor jou hebben wij geen geld.’
Toe zei hij: ‘Daar praten we nu niet over, dat komt nog wel,
maar ik wil het heel graag doen.’ En zo is het begonnen.
In 2019 ben ik naar Nederland gekomen met de start van de bouw…
en heb ik hier ook namens Libeskind de bouw begeleid.
Het concept van Daniel Libeskind was om de boodschap van het herdenken uit te drukken.
Het Hebreeuws is bij uitstek uniek daarin, want je kunt een heel woord in vier karakters zeggen.
Je zegt dus L’zecher, wat In Memoriam betekent.
En dus hebben we de bakstenen muren als contouren van die karakters kunnen plaatsen.
Het eerste idee om het monument in het Wertheimpark te bouwen, stuitte op veel protest.
Buurtbewoners vonden het park te klein en vreesden dat het ‘Nooit Meer Auschwitz-monument’ van Jan Wolkers overschaduwd zou worden.
Ook op de nieuwe locatie aan de Weesperstraat bleven omwonenden zich verzetten, tot aan de Raad van State toe.
Uiteindelijk heeft het vijftien jaar geduurd voordat het monument geopend kon worden.
Dus we hadden de strijd tussen wel een monument en geen monument.
Ik kon verklaren en aangeven waarom we een monument wilden hebben.
Wat voor waarde dat monument had.
Dat je ergens op de gracht woont en hier naartoe kijkt en je ziet zo’n stukje spiegel…
dat dat niet opweegt tegen het vele verdriet dat achter het monument zit.
Dus ik hoefde helemaal niet van het uitgangspunt af te wijken. Dit was het.
In architectuur kom je altijd obstakels tegen en je moet daar flexibel in zijn.
Je moet daar realistisch in zijn, maar je moet vooral niet de moed opgeven.
Wij hadden vertrouwen in Jacques dat het monument er ging komen en Jacques had vertrouwen in ons.
En dat heeft op iedereen door gewerkt.
Het heeft wel geresulteerd in een langere aanlooptijd.
Ik denk dat het wel anderhalf á twee jaar is uitgesteld.
En dat wij als Auschwitz Comité uit de pot waarvan we dit moesten bouwen…
ruim 350.000 euro advocatenkosten hebben moeten betalen.
Maar goed, we hadden genoeg mensen die door zijn gegaan met adopteren.
Je kon zo’n steen adopteren voor 50 euro. Dus dat vulde op.
En je had gemeentes die betaalden, instellingen die betaalden.
Maar het gaf toch wel spanning.
Dat Libeskind gekozen heeft voor die stenen, dat was een eye opener voor ons.
En helemaal omdat hij zei: ‘Die stenen passen in de omgeving.’
Zo zijn de grachten en straten hier ook. In dat opzicht werd het alleen maar gesterkt.
Dankzij het labyrintische ontwerp en de wat verdiepte ligging aan de Weesperstraat,
is een verstilde plek in de stad ontstaan.
De letters van de boodschap van het herdenken, zijn los gehouden van de namenmuren.
Dat is eigenlijk om de breuk in het verleden te visualiseren.
Je ziet ook: het stadsleven gaat lekker door. De plek is onderdeel daarvan.
Het staat midden in het leven en dat is heel belangrijk denk ik.
De bestrating van gemalen natuursteen ondersteunt de sfeer die stemt tot overdenking.
Net als de acht doodsbeenderenbomen.
Hier is elke persoon ook een persoon met zijn eigen steentje.
Hij deelt niks, dit is de steen. Dat is zo belangrijk.
Bij alle metselaars die bezig waren, kon je zien wat een impact het had.
Elke dag die rijen namen, die namen, die namen…
in hun handen.
En ook namen van kinderen he. Drie maanden, zeven jaar.
Er waren metselaars en die hadden kinderen van die leeftijd.
En die werden ineens geconfronteerd daarmee.
Voor heel veel mensen, als je zeg 102.000, wat is nou 102.000?
Dit is 102.000, hier zie je het.
Al die tegenslag die Jacques heeft ondervonden, had hij ook kunnen zeggen: ‘Jongens, bekijk het maar.’
Dan hadden we dit nooit gehad.
Dat is voor mij inspirerend. Het feit dat je ergens voor gaat…
en niet alleen maar naar de nummertjes kijkt, maar het grote idee in ogenschouw blijft houden.
En daar voor gaan.
De professionaliteit waarmee het Auschwitz Comité te werk gaat, verhult soms dat het ‘slechts’ bestaat uit een aantal gedreven vrijwilligers…
die zichzelf de opgave hebben gesteld om tot het uiterste te gaan om die opdracht te vervullen.
De jury is onder de indruk van deze gedrevenheid.
De intensiteit van de boodschap en ook de wijze waarop een prachtig ontwerp voor herdenking, voor bezinning…
en voor educatie, mogelijk is gemaakt.