Inspirerend opdrachtgeverschap.
Dat is waar het bij de tweejaarlijkse rijksprijs de Gouden Piramide om gaat.
Welke opdrachtgever weet op de meest creatieve, deskundige...
...en bezielende wijze vorm te geven...
...aan een bouw- of landschapsproject in Nederland.
Elke editie zijn er vijf nominaties.
Die allemaal beoordeeld worden door een vakjury.
In deze aflevering kijken we naar de gemeente Groningen, met het project Grote Markt Oostzijde.
De Grote Markt van Groningen werd decennia lang beschouwd als één van de mooiste pleinen van Europa.
Aan het einde van de Tweede Wereldoorlog, kwam hier abrupt een einde aan,
toen er hevig werd gevochten tijdens de bevrijding.
De noord- en oostwand brandden af en werden volledig afgebroken.
Vanuit het stadsbestuur werd in de periode van wederopbouw besloten om de auto meer ruimte te geven…
en zo werd de bebouwing twintig meter naar achter geplaatst.
Eigenlijk hebben die gebouwen de tijd niet overleefd, zou je kunnen zeggen.
Eind jaren ’80 begon de oostwand echt te verloederen.
De gemeente Groningen besloot om de problematiek grondig aan te pakken...
en zo kwam het gebied achter de oostwand in beeld waar nu de Nieuwe Markt is ontstaan.
Het hele gebied achter de oostwand was echt een junkie area.
Hoe mensen door de stad lopen, daar heb je allerlei kaarten van.
Je kon lezen dat mensen er niet meer kwamen.
Eigenlijk was dat ook in één zin de opdracht: hoe krijg je dat gebied weer levendig?
Het feit dat dat stuk stad niet functioneerde was eigenlijk een soort marktfalen.
De markt pakte dat niet op en de enige manier om dat goed te doen is dat je het zelf doet.
Je moet er voor zorgen dat je de eigendommen van zo’n gebied…
dat je daar voldoende grip op krijgt, dat je er ook daadwerkelijk een stuur aan kunt geven.
Dus we hebben in de jaren ervoor successievelijk het hele gebied kunnen aankopen.
En in 2003 begon echt het plan.
Ik denk dat publieke regie voor dit soort projecten noodzakelijk is,
omdat als het onoverzichtelijk wordt, en dit soort plannen zijn per definitie heel ingewikkeld, onoverzichtelijk.
Dan stapt een marktpartij er niet zo snel in.
En dan is het de verantwoordelijkheid van de overheid om die handschoen op te pakken.
Het programma dat de gemeente voor ogen had, begon pas goed te lopen…
na de deal die ze met studentenvereniging Vindicat sloten.
De sociëteit werd herbouwd op het naastgelegen kavel
En het oude pand werd pas gesloopt na de oplevering van de nieuwbouw.
Dit stelde de gemeente in staat om het gebied opnieuw in te richten.
Als je daar achter mij kijkt, die gebouwen zijn meer dan twintig meter naar voren gekomen.
Daarmee creëer je ruimte achter die gebouwen.
Dat is de Nieuwe Markt geworden.
Als je die loopstromen weer wilt veranderen, Dat moet je op de één of andere manier toch een soort attractie hebben.
Je moet iets hebben waar mensen heen gaan.
Achter de oostwand, Daar hadden we Het Forum gepland.
Vanaf het begin af aan, zat in de opdracht opgesloten dat het een publieksgebouw moest zijn.
En het moet inclusief zijn, voor iedereen en altijd open.
In wezen ligt het gebouw in deze richting en daardoor ontstaan er aan weerszijden twee hele nauwe straatjes.
Eén van de dingen die wij ook hebben gedaan, is dat we opzettelijk de entrees van het gebouw in die straatjes hebben gelegd.
Dus in die zin moet je naar die straatjes toe en dat maakt dat die straatjes levendig worden.
De gemeente richtte op de Nieuwe Markt de openbare ruimte zelf in.
Wat direct opvalt is het ontbreken van geparkeerde fietsen.
De stalling ligt onder het plein en logische plekken om je fiets tegenaan te zetten, ontbreken.
Dingen die dit project bijzonder maken, is dat je op alle stappen die we gezet hebben…
hebben we zo’n beetje de hele stad en ommeland en iedereen die maar mee wil denken, er bij betrokken.
Eén van die stappen was de ontwerpprijsvraag voor het Forumgebouw.
De Groningers mochten kiezen welk gebouw daar kwam.
Er waren zes hele bekende top architecten en één was een beetje de dark horse…
Dat was NL Architects. Dat was toen nog een heel jong bureau.
Het bijzondere was dat het publiek, maar ook de vakjury…
en dat zelfs de scholieren hier voor ons voorstel kozen.
Dus het was unaniem en dat is ook heel erg fijn voor de stad.
Er is ook een beweging geweest om het forum tegen te houden. Er zijn nog steeds mensen die het een verkeerde ingreep vinden.
Je moet ook permanent een soort antenne hebben van: pakt die stad dat?
Dus dat is heel belangrijk.
Wij willen ook gewoon jonge architecten een kans geven.
En bij de zuidzijde van het Nieuwe Markt-plein, hebben we dat ook gedaan.
Dit waren allemaal achterkanten van de panden die aan de Poelestraat staan.
Die is aan de overkant, de achterkant.
En dat was eigenlijk allemaal afgebroken. Open gebouwen bijna. Letterlijk gesloopt.
Om plek te maken voor Het Forum met de hele ontwikkeling van dit plein.
De gemeente Groningen heeft de Nieuwe Markt Zuidzijde als een opdracht toen uitgegeven aan…
vier jonge architecten en ik was daar één van.
Eigenlijk als stimulans opdracht om je eigen bureau te beginnen. En dat heb ik gedaan.
De versmelting van ervaren bureaus met nieuwe bureaus en jonge architecten…
dat is een hele spannende mix die deze stad ook illustreert.
Dit is een stad met heel veel traditie en historie, maar het is ondertussen ook een hele jonge stad natuurlijk.
De gemeente Groningen heeft vanaf het begin grote ambities gehad met deze gebiedsontwikkeling,
maar werd wel meerdere keren flink op de proef gesteld.
Toen de eerste twee etages van Het Forum al gebouwd waren,
moesten deze door de aardbevingsproblematiek weer afgebroken en verstevigd worden.
En door de kredietcrisis was er een gebrek aan marktpartijen die wilden bouwen.
Continuïteit in het team zorgde er voor dat de overkoepelende visie nooit uit zicht raakte.
In de periode dat dit project er was, was Niek Verdonk de stadsbouwmeester.
Die heeft zeg maar een team mensen: openbare ruimte-ontwerpers, stedenbouwkundigen…
en we hebben ook architecten in dienst.
Die moeten dit soort dingen begeleiden. Heel veel gemeenten hebben dat niet.
Die laten het ook over aan de markt. Die doen het op basis van een soort juridisch kader waarbinnen gewerkt wordt.
Maar als je echt wilt sturen op hoe die kwaliteiten eruit kunnen zien…
ja, dan moet je ook gewoon aan tafel.
Het bijzondere aan dit project is dat het in wezen enorm de historische stad respecteert
en tegelijkertijd is de gemeente hier in staat geweest om te verdichten.
Om meer te doen dan er was.
Je mag rustig weten dat het ons overvallen heeft. Hoeveel mensen er naar Het Forum gingen,
maar ook hoeveel mensen er daar naar het plein gaan.
Dus schijnbaar had Groningen ook zo’n attractie nodig.
Dat was voor mij als stadsbewoner een heerlijk lonkend perspectief eigenlijk.
Er komt straks een plein bij dat we nog niet kennen in deze stad en dat is ook echt zo.
Het is een hele grote ingreep geweest en als dat goed uitpakt, daar kijk ik wel met een glimlach op terug.
De gebiedsontwikkeling van de Grote Markt in het hart van Groningen, duurde twintig jaar.
Al die tijd voerde de gemeente als opdrachtgever, zelf de regie.
Aansturing en architectonische supervisie was in handen bij een klein aantal personen die zich langdurig aan het project hadden verbonden.
Het zijn juist deze factoren en het aanhoudende en actieve karakter van de gemeente…
die wat betreft de jury voorbeeldstellend zijn voor alle publieke opdrachtgevers.