Eind 2021 vonden wij hier vlakbij heel veel Romeins...
...zelfs een kiezelbed en toen dachten we: Zou dat een Romeinse weg kunnen zijn?
Dat zou wel heel spectaculair zijn.
In december vorig jaar ontvingen wij een email van de AWN...
...dat ze bijzondere vondsten hadden gedaan.
Naar aanleiding daarvan zijn wij het veld in gegaan en hebben we samen met de AWN...
...de wanden van de kleiput geïnspecteerd.
En, ja we zagen eigenlijk direct dat er sprake was van een hele bijzondere vindplaats.
Er lagen daar grote blokken tufsteen en in het profiel zagen we allemaal Romeinse lagen.
Grind, mortel, kuilen met heel veel botmateriaal.
En op basis daarvan dachten we toen al:
Er moet hier echt een monumentaal gebouw hebben gestaan in de Romeinse tijd.
Stiekem dachten we toen al een beetje aan een tempel,
omdat er vooral kuilen met botmateriaal en verbrandingsresten zichtbaar waren.
Maar dat hebben we toen nog niet op papier durven zetten.
Vanaf dat moment zijn wij in beeld gekomen als archeologisch bedrijf.
En we hebben eerst in januari twee grote kijkgaten, proefsleuven gegraven.
Dwars over de vondsten die de amateur archeologen hadden gedaan.
En in die proefsleuven vonden we ontzettend veel vondsten gelijk al, ongeveer uit de gehele Romeinse tijd.
Van de eerste eeuw tot en met de derde eeuw, en we vonden vooral heel veel dakpannen.
En dat gaf ons eigenlijk direct al op de eerste dag het idee dat er daadwerkelijk....
...ter plaatse een stenen gebouw was in de Romeinse tijd.
En wat voor stenen gebouw dat was, dat was op dat moment nog totaal niet duidelijk...
...maar het was wel duidelijk dat er meer onderzoek nodig was.
Na afloop van het proefsleuven onderzoek bleek dat deze vindplaats uniek was voor Nederland...
en eigenlijk ook voor Noordwest-Europa.
Hij kon niet behouden blijven, omdat er klei gewonnen werd...
en daarom moest die opgegraven worden.
Dat zou een hele grote opgraving worden.
Daarom hebben rijk en provincie besloten om gezamenlijk middelen vrij te maken...
...om die opgraving mogelijk te maken.
Dit was eigenlijk een van de eerste vondsten die we in de proefsleuven deden...
...wat ons direct het idee gaf dat er iets bijzonders aan de hand was.
Dit zijn vier complete mantelspelden fibulae, uit het begin...
...de eerste jaren rond onze jaartelling, die helemaal intact zijn.
Het mooie is aan dit soort mantelspelden de manier waarop ze gemaakt zijn...
...en vooral de vorm van de versiering, de manier waarop de naald bevestigd is,
dat veranderde behoorlijk snel.
De Romeinen waren vrij modieus,
dus dit soort vondsten kunnen wij vaak wel op 30 of 40 jaar nauwkeurig dateren.
Toen bleek dat dit een opgraving zou worden,
hebben we een denktank om ons heen verzameld van specialisten op het gebied van Romeinse archeologie,
zodat we met hun inbreng, hun verschillende perspectieven en hun invalshoeken...
...samen tot een goede onderzoeksstrategie konden komen voor deze bijzondere en complexe vindplaats.
We staan hier bij het centrum van het heiligdom.
Op deze plaats hebben we eigenlijk de eerste dagen van het onderzoek...
...in de proefsleuven al een kleine fundering gevonden van twee bij twee meter.
Die is inmiddels al weggehaald en bij het verdiepen daaronder zijn we gestuit op de resten van een groot tempel gebouw...
...met een kern van zeven bij zeven meter...
en een buitenmuur is het geweest van naar schatting 22 bij 22 meter.
en die plattegrond samen die vormt twee vierkanten in elkaar...
en samen herkennen we dat als een zogenaamde Gallo-Romeinse omgangstempel.
Binnenste vierkant, is dit...
...dit zijn oorspronkelijk muren geweest, er staan nog enkele tufsteen blokken...
...waarschijnlijk nog op hun oorspronkelijke plaats.
Maar dit zijn massieve muren geweest van een toren-achtige kern, de zogenaamde cella...
...en dat was het hart van het heiligdom en daaromheen lag een podium met een zuilengalerij,
een zogenaamde omgang....
Hier stonden zuilen op, ik ga daar ook weer even omheen lopen,
dan krijg je iets mee van de omvang ervan.
Dat is hier...
hier helemaal...
hier...
en hier weer de hoek om.
Deze stukken tufsteen staan daar ook weer in.
En aan één zijde is een trap geweest naar dat podium, we weten nog niet precies welke kant dat geweest is.
Deze tempel dateert waarschijnlijk vanaf ongeveer 100 na Christus tot ver in de derde eeuw.
Ga ik hem even omkeren...
...een Denarius.
RAAP heeft aan ons gevraagd om mee te helpen met opgraven, met metaaldetector, metaalvondsten vinden.
En ook het schoonmaken van alle aardewerk en vooral ook dakpannen die wij hier vinden.
Dus als vrijwilligers mogen wij meehelpen, maar wat ook heel fijn is...
...de beroepsarcheologen nemen ook de tijd om ons uitleg te geven van wat hier allemaal gevonden wordt.
Waar we gisteren mee dachten te beginnen was het onderzoeken van een grote Romeinse waterput,
daar zitten we middenin eigenlijk.
En toen we het eerste kleine stukje gingen verdiepen kwamen we klein stukje tufsteen tegen.
Dat zijn we verder gaan blootleggen, dat kleine stukje tufsteen blijkt een complete votiefsteen te zijn,
uit het einde van de tweede of uit de derde eeuw.
Dat is echt heel, heel bijzonder,
want het is niet een enkele votiefsteen, er liggen meerdere votiefstenen die...
...die zijn gedumpt waarschijnlijk op het moment dat dit heiligdom is verlaten...
...is dit terrein heel grondig schoongemaakt...
en zijn verschillende complete votiefstenen hier in deze waterput gedumpt.
überhaupt hè, dat je in Nederland dat soort votiefstenen in situ,
dus op de plek waar ze zijn opgericht, vind, dat is gewoon uniek.
En al die godennamen die nou tevoorschijn komen, maar ook de de namen van de dedikanten,
de soldaten die die votiefstenen hebben opgericht.
Dat levert gewoon een schat aan informatie ook over welke eenheden er in de buurt gestationeerd zijn geweest,
maar ook hoe zo’n tempel dus kennelijk onderhouden werd...
en dat daar dus soldaten naar toe gingen om daar die stenen op te richten voor specifieke goden.
Ja, het levert epigrafisch zoveel nieuwe informatie op. dat daar gaan specialisten nog jaren van smullen, denk ik.
Het mooie is dat die stenen, die zijn zo compleet bewaard gebleven, dat de tekst is nog perfect leesbaar.
We kunnen straks heel goed achterhalen wie deze steen heeft opgericht en aan welke godheid de steen was gericht.
Het eerste moment dat we zeker wisten dat we hier met een heiligdom te maken hadden, was afgelopen week.
We hebben een klein stukje verderop, bij de graafmachine...
...vonden we een complete votiefsteen gericht aan Hercules Magusanus, de bekende populaire Bataafse godheid.
Die steen die bleek helemaal compleet te zijn.
Die vondst was al heel bijzonder, want echt complete votief stenen in Nederland in een heiligdom worden heel zelden gevonden.
Maar toen we een klein stukje verder gingen met graven bleken daar nog twee votiefstenen bij te liggen,
allemaal gericht aan verschillende godheden.
Hier vinden we nu al een derde votiefsteen,
maar daar lag er gisteren nog eentje naast en daaronder lag ook nog een votiefsteen.
Dus we hebben nu al minimaal zes votiefstenen gevonden.
Dat is binnen de Neder-Germaanse limes waar we zitten, is dat vrijwel uniek.
Het betrekken van externe experts hebben we ook tijdens het veldwerk gedaan.
We hebben specialisten op het gebied van Romeinse archeologie uitgenodigd om op te vindplaats te komen kijken...
en ons van advies te voorzien over hoe we verder zouden kunnen gaan met dit onderzoek.
En dat is iets wat dit onderzoek heel erg bijzonder maakt.
Ik zit hier bovenop een hele speciale waterput uit de Romeinse tijd,
die is gemaakt uit hele grote tufsteen blokken.
En het aparte aan deze waterput is dat die niet boven het Romeinse maaiveld heeft afgestoken,
maar dat de mensen via een trap die is gemaakt uit grote tufsteen blokken, als het ware in de waterput konden afdalen.
We zijn deze waterput nu al een paar dagen verder aan het onderzoeken...
en we vallen eigenlijk van de ene verbazing in de andere verbazing.
Wat we net ontdekt hebben namelijk is dat deze trap niet zomaar uit tufsteenblokken is opgebouwd,
maar zoals hier heel goed te zien, dat zijn tufsteen blokken met een hele fraaie versiering.
Dat zijn hergebruikte votiefstenen, die van het heiligdom afkomstig zijn wat hier pal achter ons ligt eigenlijk,
waar de graafmachine nu staat te draaien.
Dus we beginnen ons nu een beetje de vraag te stellen of we hier wel met gewoon een simpele waterput te maken hebben...
...die puur bedoeld is voor de watervoorziening,
of dat het wellicht toch meer een functie heeft gehad binnen het heiligdom zelf.
Bijvoorbeeld voor rituele reiniging of iets in die richting, daar zouden we aan kunnen denken.
Dat is nog even een grote vraag voor de komende dagen als we deze waterput verder gaan uitgraven.
We komen nu al ontzettend veel vondsten tegen binnen de waterput, waardoor we al precies weten hoe oud die is.
Op een iets hoger niveau ontdekten we bij het uitgraven ook twee complete votiefstenen,
waarvan eentje gewijd is aan de god Mercurius.
En door de vorm van de letters en vooral de aanhef van de steen en de munten die we in deze waterput hebben gevonden,
kunnen we vrij precies bepalen dat deze waterput hier rond 220-230 van onze jaartelling gestaan heeft.
Ja, het mooie van deze waterput is dat die is opgebouwd uit echt massieve tufsteen blokken,
die aan de binnenkant mooi afgewerkt zijn.
Aan de buitenkant is heel ruw, want ja dat zag je toch niet.
Om voldoende stevigheid te maken zijn er weer kleinere brokken in de grote gaten tussen geduwd,
zodat die put gewoon echt jaren, misschien wel eeuwen lang stevig kon blijven staan.
Om dit echt heel goed in kaart te brengen…
…kijk hier zie je bijvoorbeeld ook weer een detail, dat dit een hergebruikt bouwblok is uit een groot stenen gebouw.
Al die details die proberen we nu zo goed mogelijk vast te leggen.
Dat doen we niet alleen met fotografie, maar ook met behulp van een drone en met behulp van 3D laserscan,
die eigenlijk ieder detail op de tiende millimeter nauwkeurig vast kan leggen.
Dus dan hebben we straks echt een fantastisch 3D model.
Dat is niet alleen heel mooi om straks naar het publiek ook te laten zien als we helemaal klaar zijn met deze opgraving,
maar ook aan de hand van al die details die we vastleggen kan deze waterput straks helemaal opnieuw opgebouwd worden...
en dan kan het publiek gewoon echt oog in oog staan met zo' n fantastisch bouwwerk wat we hier hebben.
Deze vindplaats heeft ook heel goed onderzocht kunnen worden dankzij de goede samenwerking met de ontkleier,
die hebben we er vanaf het begin af aan intensief bij betrokken.
We hebben gekeken hoe ons werk in zijn werk paste...
en hij onderschreef ook het belang van dit archeologisch onderzoek.
De provincie Gelderland is opdrachtgever van dit onderzoek en eigenaar van de vondsten die hier worden gedaan.
Na afloop gaan de vondsten naar het archeologisch depot Gelderland,
dat wordt beheerd door museum het Valkhof.
De resultaten van deze opgraving zijn zo bijzonder,
dat we die zo snel mogelijk willen delen met de inwoners van Gelderland.
Daarom is een selectie van de topstukken vrij kort na afloop van de opgraving al tijdelijk te zien in museum het Valkhof,
waar ze tot het eind van de zomer te bekijken zullen zijn.