Welkom bij deze tutorial over groepsdynamisch werken.
Mijn naam is Ivo Dokman en ik ben opgeleid als leraar bewegingsonderwijs en werkzaam
geweest in het voortzet onderwijs van vmbo tot en met gymnasium.
Van 2004 tot 2010 heb ik gewerkt als leraaropleider aan de Calo Windesheim
en ben me vanaf 2010 steeds meer gaan richten en specialiseren op het groepsteam en de
organisatie dynamisch werken, met name in het onderwijs.
In 2021 heb ik de studie, Organisatie, Cultuur en Management afgerond aan de
Universiteit Utrecht om me steeds verder in dit boeiende thema te verdiepen.
Maar al tijdens mijn lerarenopleiding had ik fascinatie voor gedrag.
Na mijn afstuderen in een complexe vmbo-context gaan werken waarbij ik vaak heb gedacht,
los van elkaar zijn het hele leuke leerlingen,
maar als groep functioneerde het gewoon niet lekker.
Het is te onrustig, ze doen niet mee in de les, ze luisteren niet goed,
er wordt gepest of leerlingen voelen zich onprettig of eenzaam in mijn klas.
Voor mijn gevoel was ik vaak bezig met symptoombestrijding en ik heb ook vaak gezegd,
hiermee leren omgaan en het groepsgedrag leren bijsturen of veranderen heb ik
niet geleerd op de academie. Maar ik heb ook
klassen gehad waarbij ik voorafgaand aan het jaar
de dossiers had bekeken en een complexe groep zou
verwachten die vervolgens boven verwachting goed
en prettig functioneerde. Met andere woorden,
een groep is geen optelsom van losse individuen.
Een groep genereert zijn eigen dynamiek die heel positief kan uitpakken,
maar ook tot allerlei ongewenste effecten kan
leiden. De vraag is dan ook hoe werkt dat dan?
En als je weet hoe het werkt, wat kun je dan doen
om de dynamiek positief te beïnvloeden en te werken
aan een veilig klimaat in een groep of klas?
Wat kan je dan vervolgens doen om de ongewenste
effecten of symptomen die zicht- en voelbaar
zijn bij te sturen of te veranderen? Dynamiek is
overigens wat ons betreft beïnvloedbaar,
maar niet maakbaar.
In deze tutorial zal ik aandacht
besteden aan de volgende punten. Ten eerste, hoe
ontstaat groeps- dynamiek? Om vervolgens in te gaan
op hoe ongeschreven regels in de groep ontstaan,
oftewel sociale normen.
Sociale normen ontstaan
altijd in groepen die langere tijd met elkaar optrekken. Niet elke leerling heeft evenveel
invloed op het ontstaan van met name
dominante normen in een groep. Populaire of hogestatusleerlingen
met veel invloed of macht spelen hierin juist
een belangrijke rol. Maar er zijn veelal niet de
meest opvallende of overlastgevende leerlingen.
Invloed of macht in kaart brengen in een groep of
klas is dus behoorlijk complex, maar wel cruciaal
om zicht en vat te krijgen op de dynamiek.
Als we weten wie invloed of macht hebben, is het zaak
dit zo goed mogelijk te begrijpen om vervolgens met
gerichte interventies dat ongewenste gedrag bij
te sturen of juist gewenst gedrag aan te leren.
Een eerste stap is om te bekijken op welke
manier sociale conformiteit praktisch zichtbaar wordt
in jouw klas. Met andere woorden, wat moet je
als leerling doen of juist niet doen om 'erbij te
horen' in de klas, maar ook wanneer val je 'buiten' de
groep. Welke modetrends zijn in, qua kledingmerken,
gadgets, spullen, maar ook 'wat is uit'. Welke
influencers zijn populair en welke TikTok-challenges
zijn bijvoorbeeld actueel? Want tieners zijn
extra gevoelig voor erbij horen.
Deze afbeelding laat zien dat je op deze school blijkbaar een Vespa-scooter
hoort te hebben. Maar wat als je het niet mooi vindt?
Of je kunt het niet betalen? Wat dan? Sociale conformiteit kan zich ook uiten in gedrag. Welk
gedrag moet je dan wel of niet vertonen en specifiek om
bij de populaire of hogestatusleerlingen te horen.
Dit gedrag van deze leerlingen heeft vaak impact
op een hele klas en op die manier ontstaan er als
het ware ongeschreven regels. Wij noemen dat de
sociale normen. En sociale normen schrijven als
het ware voor hoe je je wel of niet 'hoort' te
gedragen in de context van die klas. We zoomen in
deze tutorial in op sociale normen die
regelmatig tot ongewenste effecten leiden. En dus een grote
rol spelen bij de eerder genoemde symptomen van
ongewenste dynamiek. Het is overigens goed om te weten
dat dynamiek ook een rol speelt in jouw best
draaiende klassen. En als je weet hoe het werkt,
kun je het ook gericht en preventief proberen te beïnvloeden vanaf de eerste minuut dat je
met een klas aan het werk gaat. Na corona zien we
echter steeds vaker vier normen dominant terugkomen
bij klassen die niet lekker lopen. Op deze sheet
zie je de vier meest voorkomende sociale normen
als een klas niet of niet goed loopt. De sociale
normen zijn te herkennen aan het patroon dat het
tussen haakjes achter staat. Ten eerste de norm
'ik bepaal voor ons'. Bij 'ik bepaal voor ons' kan het
effect op de sfeer in de les tussen leraren heel
verschillend zijn. Dit hangt af van de mate waarin
de invloedrijke of machtige leerlingen
geïnteresseerd zijn in het vak dat de leraar geeft. Wie de leraar
als persoon is en of ze zin hebben in de les en
of er bijvoorbeeld goed in zijn. Dat kan dus heel
positief maar ook heel negatief uitpakken. De
tweede norm is 'ik maak het zelf wel uit'. Ogenschijnlijk
luisteren de leerlingen naar de uitleg en
instructie maar als je goed kijkt gaan ze voornamelijk hun
eigen gang. De derde norm die regelmatig voorkomt
is de norm 'zie mij'. Het draait hierbij om aandacht
om de aandacht. Kenmerkend daarbij is een
korte concentratieboog, voortdurend door elkaar heen
praten, op elkaar reageren, ongeduld en vragen
om aandacht van de leraar. Als vierde norm 'scoren
ten koste van de ander'. Dit zien en horen we op
de volgende manier terug. Grapjes maken en daarbij
te lang doorgaan zonder na te denken wat het voor een ander of een groep als geheel betekent,
snel grove taal uitslaan om in het vizier van klasgenoten te komen of om de leraar voor
schut te zetten. Het is overigens altijd
maatwerk en zeker niet zo dat in elke klas een van deze
vier normen dominant aanwezig zijn. De normen E tot en met I zijn daar voorbeelden van. Een
dominante norm geeft inzicht in het gedrag dat je moet laten zien om bij de populaire of
hogestatusleerlingen te horen. Het helpt je als
professional in de school om te begrijpen waarom
leerlingen bepaald gedrag laten zien in de klas
bij die leraar, bij dat vak, in dat lesuur. Maar
ook om te begrijpen waarom sommige leerlingen
gepest worden of buiten de groep vallen omdat ze
niet willen of kunnen voldoen aan die dominante
sociale norm. Een dominante sociale norm ontstaat
in een klas door het gedrag of imago van de meest
invloedrijken of machtige leerlingen of subgroepen
van populaire leerlingen. Wij willen dat in kaart brengen aan de hand van een driedimensionaal
sociogram. We gebruiken daarvoor de metafoor van
de apenrots en willen elke leerling positioneren
op de apenrots en dus in kaart brengen hoeveel
invloed of macht een leerling heeft. Maar ook bij
welke subgroep een leerling wel of niet hoort of
dat een leerling juist last ervaart en niet kan of
wil voldoen aan die dominante norm. De term 3D
komt overigens voort uit het feit dat een gewoon
sociogram twee dimensies in beeld brengt,
namelijk vriendschap en samenwerking. Maar je kunt
je misschien voorstellen dat je ook de meeste macht in de klas kan hebben waarbij ontzag of
angst een rol speelt. En daar willen
medeleerlingen soms helemaal geen vrienden met je zijn of met
je samenwerken, maar luisteren ze in de context
van de klas wel naar die meest populaire of machtige
leerling of de subgroep waar hij of zij bij hoort.
De vraag is dan wie heeft of hebben de meeste invloed
of macht en is bijvoorbeeld de normdrager van
die dominante norm. Het gebeurt regelmatig in de
praktijk van ons werk dat de leerling die het
meest opvalt niet de meeste invloed of macht heeft.
Dat is voor leraren complex om te onderscheiden
van elkaar. We zien dan dat de meest opvallende
of lastige leerling genoemd wordt als meest
invloedrijk of machtig terwijl dat vaak niet zo is.
Op deze sheet is onderscheid gemaakt tussen
zichtbaar en invloedrijk gedrag. We noemen de meest
invloedrijke of machtige leerling overste
normdrager. Hij of zij draagt dan de dominante norm uit,
maar kan als normdrager wel zelf onder de radar blijven. Bij ongewenste dynamiek zien we
grofweg drie manieren waarop een normdrager zich
gedraagt en verhoudt ten opzichte van de leraar
voor de klas. We onderscheiden de strijder, de
strateeg en de vermijder. Alleen bij de strijder
is opvallend gedrag ook invloedrijk. Dat is grofweg maar in 25% van de gevallen zo. In 75%
van de gevallen is er sprake van een
strategische of vermijdende normdrager die dus zelf niet
het meest opvallende gedrag vertoont. Het
opvallende gedrag wordt dan vertoond door de leerlingen die
graag bij deze normdrager willen horen. Overigens
is het wel goed om te weten dat er zelden sprake
is van een slechte intentie bij een normdrager.
Wanneer de dominante sociale norm duidelijk is
en we weten wie welke invloed of macht heeft,
willen we zo goed mogelijk begrijpen wat de betekenis
en functie van het gedrag van de normdrager of
het invloedrijke subgroepje is. Wat levert hun
gedrag op of wat willen ze juist vermijden? Dat
betekent overigens niet dat je er begrip voor hoeft
te hebben. Maar zo goed mogelijk begrijpen
waarom het gedrag vertoond wordt is van belang om met
je interventies het ongewenste gedrag bij te sturen
of het gewenste gedrag aan te leren. Het gedrag
vanuit het perspectief en de ervaring van een
normdrager zijn vaak logisch verklaarbaar.
Maar omdat te begrijpen kijken we naar de
thuissituatie. Hoe is het gezin samengesteld? Uit welke
omgeving komt een normdrager? Wie zijn de
vrienden of kennissen van die normdrager? Wat is de impact
van sociale media? Welke persoonlijke kenmerken
of ervaringen spelen een rol? Dit is behoorlijk
complex en bovendien zijn normdragers zich
regelmatig niet bewust van hun invloedmacht of het ongewenste
effect van hun gedrag. Als je het gedrag in de
context van de klas zo goed mogelijk begrijpt is het zaak
om het bij te sturen of te veranderen. Welke
interventies kun jij dan inzetten om de groepsdynamiek
bij te sturen of te verbeteren? Het didactisch klaverblad kan helpend zijn en bestaat uit
vier aspecten waarop je invloed kunt uitoefenen
in jouw les. Ten eerste de fysieke omstandigheden.
Ten tweede de relatie en de relatie bestaat uit hoe gaan leerlingen als goede klasgenoten
met elkaar om, maar ook hoe gaan ze met jou als leraar om. Ten slotte de klaverbladen
inhoud en structuur, waarbij regels bij structuur
als doel hebben om bij te dragen aan de duidelijkheid,
veiligheid en rust. Daarnaast kan gericht gebruik gemaakt worden van bestaande,
effectieve aanpakken, methode of interventies.