Beste onderwijsprofessionals.
Mijn naam is Laura Batstra.
Ik werk als onderzoeker en docent
bij de Universiteit van Groningen en ik heb recentelijk verschillende zalen met leerkrachten
op de kast gekregen. Ik stelde namelijk voor om de al-om-tegenwoordige term, "children with
special needs", kinderen met speciale onderwijsbehoeften, te vervangen door de term "teachers with
special needs", leerkrachten met speciale behoeften. "Maar je kunt de problemen in het onderwijs
toch niet eenzijdig bij de leerkrachten leggen", klonk het verontwaardigd vanuit de zaal.
Daar ben ik het volmondig mee eens, maar toch denk ik dat de term "teachers with special needs"
het welbevinden van leerkrachten en leerlingen kan bevorderen en kansen biedt voor passend onderwijs.
En ik zal dat toelichten aan de hand van twee voorbeelden en vier argumenten en ik sluit
af met drie tips en één verzoek aan jullie. Het eerste voorbeeld van een kind met zogenoemde
special needs, wat ik zal gebruiken, is ADHD. Mede omdat ik met mijn onderzoeksgroep
Druk & Dwars al een aantal jaar me inzet voor het voorkomen waar mogelijk van dit label bij kinderen.
Zo'n ADHD-label legt de problemen niet bij leerkrachten, niet bij ouders, niet bij ons
overbelaste onderwijssysteem en ook niet bij de jachtige samenleving, maar bij het kind.
Het kind heeft een stoornis, het kind heeft ADHD. En we weten uit onderzoek dat veel leerkrachten
ADHD zien als een hersenstoornis die druk en ongeconcentreerd gedrag veroorzaakt. Jullie weten
natuurlijk wel beter, maar voor de zekerheid licht ik toch nog even toe waarom deze stelling niet
klopt. Op dit plaatje zie je Ferry. Ferry heeft KL en KL staat voor korte lengte. Door zijn KL
is hij vroeg gestopt met groeien en daarom is hij klein gebleven. Dit voorbeeld, wat trouwens van mijn
collega Trudy Dehue komt, maakt hopelijk duidelijk dat het onzin is om een naam of een afkorting van
de naam op te werpen als oorzaak van datgene waar die naam naar verwijst. En toch doen we dat
bij name van stoorniscategorieën zoals ADHD of autisme aan de lopende band. Ik kan niet
goed tegen prikkels door mijn autisme of ik kan me niet goed concentreren want ik heb ADHD. Of neem
de titel van dit boek, dit kinderboek. "Ferry is zo snel als een Ferrari want hij heeft ADHD".
Alsof ADHD de oorzaak in plaats van de benaming voor hyperactieve gedragingen is. En ik vind het mooi
om juist dit voorbeeld te gebruiken omdat de schrijfster van dit kinderboek na onze kritiek
heeft gezegd dat ze in de volgende druk de titel van haar boek zal aanpassen. Het heeft dus nut om
scherp te zijn op elkaars taalgebruik. Hoewel ADHD slechts een definitie is, die definitie die
zien we hier op de dia, wordt het dus vaak gezien als een oorzaak die huist in het kind. Of meer
specifiek, in de hersenen van een kind. Ook dit is een misvatting. ADHD is geen hersenstoornis,
ADHD is meer een taart. Dat zal ik uitleggen. Bij het gedrag dat we ADHD noemen spelen veel
factoren een rol die voor ieder kind en in iedere context weer anders zijn. Onderzoek heeft inderdaad
lichte verbanden gevonden met bepaalde hersendelen die dan gemiddeld genomen in groepen kinderen
met een ADHD-classificatie iets kleiner zouden zijn. Er zijn echter veel sterkere verbanden
aangetoond met bijvoorbeeld armoede. Een kind uit een arm gezin heeft een veel grotere kans op een
ADHD-classificatie en behandeling dan kinderen uit wat rijkere milieus. Hetzelfde geldt voor
vroege leerlingen, kinderen die behoren tot de jongsten in hun klas. Ook zij hebben een
twee keer zo grote kans op een ADHD-classificatie en behandeling als hun wat oudere klasgenoten.
Terwijl wetenschappers die de sterke verbanden met armoede en relatieve leeftijd aantoonden
niet snel zullen zeggen "het is dus gewoon een armoedestoornis" of "het is dus gewoon een vroege-
leerlingsstoornis", zien we dat hersenwetenschappers dit wel doen op basis van veel kleinere verbanden.
Wat ik nu vertel over ADHD geldt trouwens net zo goed voor depressie of schizofrenie, ook daarvoor
is het zo dat er maar zwakke verbanden zijn met hersenkenmerken. En verder is het natuurlijk zo
dat deze taart niet volledig is. Er zijn ontelbaar veel factoren van invloed op het gedrag dat
we ADHD noemen en de mate waarin dat als probleem wordt ervaren. Wat ik hoop over te brengen met deze
taart is dat er veel ruimte is voor contextuele factoren en dat is in tegenstelling tot wat hersenmythes
suggereren. Ruimte dus voor contextuele factoren en leerkrachten zijn natuurlijk bij
uitstek expert op het gebied van een hele belangrijke context van kinderen: de schoolcontext.
Leerkrachten kennen zichzelf, ze kennen het kind, ze kennen de klas, ze kennen de buurt, ze kennen
de ouders. Zij hebben zicht op wat nodig en haalbaar is bij dit drukke kind in deze klas met behulp
van deze specifieke ouders. Laat leerkrachten dus hun special needs aangeven en bestuurders luister
naar leerkrachten en ondersteun ze maximaal. Nou is bij ADHD goed te betogen dat dat niet iets is
wat huist in een kind. Dat is anders bij verlamming. Verlamming huist wel in een kind, het is een
zichtbare, concrete handicap. En toch kun je ook in deze gevallen spreken in termen van de behoeften
van leerkrachten. De leerkracht van dit jongetje heeft misschien wel behoefte aan het grootste lokaal,
zodat die rolstoel daar makkelijker in kan manoeuvreren of aan een lokaal zonder drempels. Dit is ook
precies wat de disability movement betoogt. Zij zeggen wij worden niet beperkt door onze handicap,
maar wij worden beperkt door de drempels die de samenleving laat bestaan voor mensen met een
handicap. We kunnen scholen en klassen dus zo inrichten dat er geen kinderen meer met speciale
behoeften zijn, dat bijna alle kinderen normaal zijn en dat willen kinderen graag; normaal zijn.
En dat is een eerste reden om voortaan te gaan spreken in termen van "teachers with special needs".
Het bespaart kinderen een label waar zij zich nog niet tegen kunnen verweren.
Bij kinderen verwijst dat label doorgaans naar tekortkomingen. Bij leerkrachten daarentegen zou het
kunnen verwijzen naar expertise. Leerkrachten zijn degene met zicht op wat nodig is in de
klas met al haar diversiteit. Een derde voordeel van voortaan spreken in termen van "teachers with
special needs" is dat het de focus verschuift van wat een kind mankeert of zou mankeren,
naar wat een leerkracht nodig heeft om zijn klas goed les te kunnen geven. En dat kan van alles zijn.
Dat kan zijn meer collega's, dat kan zijn meer handen in de klas, drempels die weggehaald worden,
materiaal wat geleverd wordt voor bijvoorbeeld kinderen die blind zijn of bijvoorbeeld een la met
daarin gezonde snacks omdat er kinderen zijn die zonder ontbijt naar school komen in een bepaalde
klas. Hoe meer we weten van wat leerkrachten nodig hebben en hoe meer we daar aan tegemoet komen,
hoe beter dat is voor het welzijn van leerlingen en leerkrachten. En tenslotte kan het verschuiven van
de focus leerkrachten en het onderwijsveld empoweren. Er gaat nu best wel veel geld naar jeugdzorg en
naar allerlei bijlesbureautjes terwijl aan de voorkant investeren in goed onderwijs dit soort
dure lapmiddelen in veel gevallen had kunnen voorkomen. En daarom is mijn eerste tip voor
leerkrachten: maak kabaal, laat je horen, nog meer dan jullie al doen. Laat weten wat er nodig is
om goed onderwijs mogelijk te maken. Jullie hebben daar het beste zicht op. En met de opdracht die ik
straks meegeef of het verzoek wat ik straks heb kunnen jullie daar al een begin mee maken. Ten tweede:
verander taal. Taal schept heel erg onze werkelijkheid. En zolang wij blijven denken en spreken in
termen van "children with special needs", leggen we de problemen bij een partij die ze niet op kan
lossen en die zich bovendien niet kan verweren tegen zo'n label. En ten derde, specifiek voor ADHD
en andere classificaties: denk aan taart. Er zijn zoveel factoren die van invloed zijn, houd een
open oog daarvoor en vergeet de welig tierende hersenmythes. Dan nu tenslotte mijn verzoek aan jullie.
Mijn vraag is of jullie naar de link op deze dia willen gaan en onze enquête in willen vullen die bestaat
uit één vraag. Wat heb jij als leerkracht nodig om alle kinderen in je groep goed les te kunnen geven?
En dat kan dus van alles zijn. Een vast contract, meer handen in de klas, bepaalde materialen,
bepaalde cursussen. Je mag zoveel antwoorden geven als je wil, het is allemaal anoniem. Wij
verzamelen die antwoorden, schrijven er een verslag over en dat publiceren we dan begin
juli op www.drukendwars.nl/teacherneeds/ . Graag tot dan!