Ik ben George Oriyomi Adegite.
Mijn ouders zijn Nigeriaans.
Dus ik ben Nigeriaans, ik voel mij ook Nigeriaans.
Maar ik voel mij ook Nederlander.
Ik ben illustrator.
Mijn naam is Lucelle Comvalius.
Opgegroeid tot mijn negende in Rotterdam.
In het dagelijks leven ben ik docent.
Eerste paar jaar met geschiedenis,
en daarna maatschappijkunde.
Ik weet nog dat ik ging werken in ’t Gooi.
En ik moest een kwartier lopen naar de trein.
En dan..
Ja, als je te lang met leerlingen of ouders had gesproken,
moest je rennen.
En in het begin als ik langsrende..
Je snapt al wat er gebeurde:
hielden mensen hun tas vast.
Want hè, het is een vrouw van kleur,
en het rent.
Het kan geen goed nieuws zijn.
Maar toen ze mij eenmaal kenden,
stonden ze daar met een bosje bloemen uit de tuin,
of een boterham of een krentenbol voor in de trein.
Het blijft gaan om die ontmoeting.
Of een receptioniste die als je je diploma komt laten zien,
ervan uitgaat dat je wel de schoonmaker zult zijn.
En dan tot de conclusie komt:
oh, maar ik kom hier lesgeven hoor.
Dat iemand dan denkt: oh, dat kan dus ook.
Hele lieve dame.
Het gaat om de ontmoeting.
En als je lief blijft lachen.
Jezelf blijft, hoe moeilijk soms ook.
Ja, klopt.
Het brengt mij direct terug naar momenten,
die ik heb gehad in mijn leven.
Want ik kan me nog..
Het is waarschijnlijk een paar keer gebeurd dat..
Dat ik moet rennen voor de trein of voor iets.
Niet voor de politie in ieder geval.
Maar je maakt weleens wat mee.
En dan..
Voel je je verantwoordelijk om aan te geven aan de wereld van:
hé, ik ren voor de trein.
Dus terwijl ik aan het rennen ben, besef ik:
ah shit, ik ga de trein missen.
Maar dat doe ik niet voor mezelf, want dat weet ik.
Ik weet dat ik voor de trein aan het rennen ben,
maar je vindt het belangrijk dat de mensen om je heen weten van:
‘Ik ren voor de trein hoor mensen!’
Waar slaat dat op?
Oké Lucelle, jij bent heel lang docent
maatschappijleer in Zwolle geweest.
Je besteedde al jaren aandacht aan het slavernijverleden in die lessen.
Waarom koos je daar als docent voor?
Ja, nou ik ben als eerst..
..ben ik gestart als docent geschiedenis.
En..
Ik had een goed voorbeeld.
Meneer Abbes.
Die had ik in havo 4 en havo 5.
En wij renden altijd naar zijn klassen.
Samen met mijn beste vriend Bas,
zetten wij het altijd op een rennen.
Want wij wilden vooraan.
Wij wilden echt die VIP plekken bij meneer Abbes hebben.
Het was altijd lachen.
Een beetje een grap en een grol.
En op een dag was hij helemaal niet zo grappig.
Hij was heel erg serieus.
We moesten altijd heel veel schrijven.
Boek erbij.
En toen op een dag zei hij: nee, nee.
Geen boek erbij.
Geen aantekeningen.
Toen kregen we van die stencils.
En toen ging hij alles behandelen wat niet in het boek stond.
Dus dat betekent naast slavernij ook apartheid,
ook Indonesië.
Dat soort onderwerpen ging hij behandelen.
De komst van de Italianen.
De Marokkaanse en Turkse mensen.
Die hier hebben geholpen Nederland weer op te bouwen.
En dat vond ik zo’n krachtig voorbeeld.
Dat toen ik het over de onafhankelijkheid van Suriname had.
Toen kwam opeens ook het woordje cultuur ter sprake.
En bij cultuur speelt geschiedenis een rol.
En toen zei ik: wat is nou een belangrijke gebeurtenis uit jullie geschiedenis?
Nou zeiden ze, voor ons is dat de Tweede Wereldoorlog.
En voor u is dat de slavernij.
En toen dacht ik meteen terug aan meneer Abbes:
nee, nee, zei ik.
Het is voor ons de slavernij.
En die kinderen waren echt verbaasd.
Werkelijk op de basisschool nooit iets over gehoord.
Voordat ze mij kregen wisten ze er helemaal niets vanaf.
Toen dacht ik: dit is wel heel erg belangrijk,
om dit te blijven bespreken.
En daarnaast ben ik zelf afgestudeerd,
in slavernij onder de Nederlanders in mijn geboorteland:
Suriname.
En dat deed ik omdat deze geschiedenis thuis nooit werd besproken.
Mijn ouders hebben eigenlijk niet eens ingezet op aanpassen in Nederland.
Het was een volledige assimilatie.
Dus er werd alleen maar Nederlands thuis gesproken,
zodat ik de taal goed zou beheersen.
Die geschiedenis, dat was te pijnlijk: werd niet besproken.
Het was alleen maar gericht op het maken.
Een goed leven krijgen hier in Nederland.
Ja, wat ik mij kan herinneren.
Wanneer ik weleens bij Surinaamse vrienden thuis ben.
En..
..wanneer ik..
Zeg maar iemand..
..iemand die jonger is, Surinaams hoor spreken naar een ouder..
Ik weet niet, het voelde alsof ik mijn hart vast moest houden.
Alsof het bijna respectloos is om Surinaams te spreken,
als jonger iemand naar een ouder persoon.
En dat ervaarde je dus ook als..
Ja, dat klopt.
Want dat heeft natuurlijk ook te maken met die geschiedenis,
op het moment dat je Nederlands spreekt.
Dat dat veel meer aanzien opleverde.
En inderdaad.
Het was ook een soort van niet respectvol om die taal te spreken.
Dat is wat ik uit verhalen hoorde.
Dat als je dan over straat loopt dacht:
ik ga stoer doen toch.
Mijn ouders zijn er niet bij: ik ga Surinaams spreken.
Dat ze dan thuis op hun kop kregen.
Want belangrijk: spreek de Nederlandse taal.
En, ja.
Toen ik ouder werd vond ik dat wel heel erg jammer.
Want ik was het lachertje op alle feestjes.
Want ik spreek de taal niet, ik versta een deel.
Bijvoorbeeld de grappen en wat dan ook:
die snap ik allemaal niet.
En dan denk ik..
..ja, dat vind ik wel heel erg jammer.
Dat had ik zelf anders gedaan.
Het is niet dat ik het ze kwalijk neem,
want ze hebben het met de beste intenties gedaan.
Maar ik had wel graag wat meer over mijn eigen cultuur geleerd.
En zeker toen we van Rotterdam naar Lelystad verhuisden,
ging je ook niet meer zo snel met de rest van de familie naar Suriname op vakantie.
Dus blijf je in Nederland.
Ga je andere dingen doen.
Dus ik heb nooit mijn eigen land leren kennen.
Ik ben vijftig.
En ik was negen voor..
Vijftig!?
Ja.
Dat ik de laatste keer in Suriname was.
Vijftig?
Ja, vijftig.
Erg hè, ik hoor het mezelf zeggen.
Vijftig.
Het is niet de leeftijd.
Maar je ziet er niet uit als vijftig.
Maar dat hoor je vaker waarschijnlijk.
Als je bij mij in de klas zat dan had je altijd voldoendes nu gehad.
Je was goed.
Je was binnen geweest.
Nee, maar weet je, zo belangrijk is het toch om je cultuur,
ook vast te houden.
En..
..je kunt ook je aanpassen aan een ander land,
aan een andere cultuur.
Zonder je eigen verhaal uit het oog te verliezen.
Daarom vond ik het ook belangrijk om het lesmateriaal kleurrijker te maken.
Zodat leerlingen, waar je, wie er ook had gestaan..
..of dat van je ouders of grootouders.
Dat je jezelf kunt herkennen in de lesstof.
Ja.
Ja, ja, ja.
Precies.
Dat vind ik een heel sterk punt.
Want ik ben..
SiMSALABiMS: de strip die ik heb ontwikkeld.
Eén van de redenen is juist omdat: je leest Donald Duck.
Suske en Wiske.
En je denkt van: is wel leuk al die verhalen,
maar dat ben ik niet.
Oom Dagobert met heel veel geld om zich heen.
Dat is niet mijn verhaal.
Precies.
Dus daarom ben ik juist die verhalen gaan verzamelen.
En het wordt goed ontvangen.
Dus daar ben ik blij om.
Zeg maar, door de mensen..
..waarvoor ik het maak.
Deels mensen uit Amsterdam Zuid-Oost.
Die waarderen het.
En daar ben ik echt blij mee.
Dat is mijn doel.
Uiteindelijk wil ik dat ons verhaal ook verteld wordt.
Ja.
George, zeg ik het goed?
Ja.
Jij bent van een andere generatie.
Hoe werd het slavernijverleden op jouw middelbare school behandeld?
Dat is een hele goede vraag..
Het feit dat ik er zo lang over moet nadenken.
Wanneer het precies gedeeld is met mij.
Zegt eigenlijk al dat het bijna niet behandeld is.
Het is wel behandeld.
Dat kan ik mij nog wel herinneren.
Mijn brein werkt best goed.
Het is wel behandeld.
Maar het was echt zoiets waar misschien een,
een middagje aan wordt besteed.
En that’s it.
Heb je het gemist?
Zeg maar.
Wanneer je zo jong bent weet je niet wat het effect is,
op lange termijn.
Dus..
Dan denk je van: ja, het is gewoon zo.
Maar ik moet wel zeggen dat ik thuiskwam toen.
En toen had ik mijn moeder van alles gevraagd.
Weet je waar we het vandaag over hadden?
Die vertelde mij natuurlijk wat meer daarover.
En..
Dat vond ik interessant.
Dat ik eventjes een moment had met mijn moeder om het erover te hebben.
Voor mijn gevoel werd het een beetje kort door de bocht behandeld.
Ja dit is gebeurd..
Hoe dan ook, VOC..
Dit en dat.
Snap je?
Het wordt echt zo..
..beetje weggestopt.
Aan de ene kant snap ik het ook wel omdat..
Het is een pijnlijke historie.
Waarom willen leraren dit niet bespreken?
Waarom denk je dat leraren dit niet willen bespreken?
Ten eerste is het heel lang buiten de geschiedenismethode gehouden.
Het stond er niet in.
En toen het er eenmaal in stond.
Echt waar, je zult versteld staan.
Misschien herinner je dat nog wel.
Eén foto van die boot.
Waar mensen op een bepaalde manier lagen.
Dat was het.
Hoe simpel is het voor een docent om daar één of twee zinnen aan te wijden.
De bladzijde om te slaan.
En ook als je het niet hebt geleerd.
Als je niet weet wat de kennis is.
En de invalshoek was anders.
VOC: trots.
We moesten trots zijn op dat verleden.
En dat er leerlingen van kleur in jouw klas zitten die denken:
maar wacht eens even, trots?
Daar werd geen aandacht aan geschonken.
En nog steeds niet.
Mijn dochter is best wel een pittig ding.
Dus die heeft op de basisschool daar echt om gevraagd.
Ze zei: we moeten alles leren over de Tweede Wereldoorlog,
vind ik heel erg belangrijk.
Ik wil ook iets leren over de slavernij.
Hoe ging de leraar daarmee om?
Ja, dat zouden ze wel doen.
Niet gebeurd.
Ze heeft het zelf uitgezocht.
Vanochtend dacht ik hier nog over na.
Dat vind ik wel een interessante.
Ik dacht aan het volgende:
hoe zou mijn leven zijn als ik wit zou zijn?
Hoe zou mijn leven..
Hoe anders zou mijn leven zijn als ik wit zou zijn?
Toen besefte ik van: wauw.
Zeg maar.
Sowieso heel anders.
Ik denk dat ik heel veel dingen niet zou hebben meegemaakt.
Vervelende dingen.
Maar uiteindelijk zou het er ook voor zorgen,
dat ik waarschijnlijk niet mijn stripverhaal had gemaakt.
En misschien was ik helemaal niet zo gaan tekenen.
Omdat ik het gevoel had van: ik moet wat kwijt.
Ik moet die woede die ik in mij voel, die ongelijkheid die ik voel,
die moet ik op een of andere manier kwijt.
Dan zou ik dat misschien niet hebben gedaan.
Dus ik besef wel van:
ik ben wel blij met wie ik ben.
Maar ik weet wel dat mijn leven heel anders eruit zou zien.
En ik denk dat dat een test is: niet eens een test.
Ik denk dat dat iets is waar iedereen over moet nadenken.
Hoe zou mijn leven zijn als ik nu een donkere jongen of een donker meisje zou zijn?
Zodat je je beseft van oh, ja, inderdaad:
waarschijnlijk zou ik deze baan niet hebben gekregen inderdaad.
Je vraag raakt mij enorm.
Ik moet vechten tegen mijn tranen.
Omdat het een vraag is die mijn kinderen me vaak stellen.
Want je moet ze steeds leren dat ze anders beoordeeld worden.
En soms verzuchten ze weleens van..
..hoe moeilijk dat voor hun is.
Dus je vraag raakt me enorm.
Maar het is wel een hele..
..goede vraag.
Ik denk dat ik er hetzelfde in sta.
Ik denk dat ik heel veel dingen,
in mijn leven niet bereikt zou hebben,
als ik geen vrouw van kleur was geweest.
Het heeft mij mijn doorzettingsvermogen,
die ik toch al van mijn ouders had overgenomen,
heeft het nog meer aangewakkerd.
Ik ben scherp.
Ik let goed op wat ik doe als ik iets wil bereiken.
En daardoor bereik ik veel meer.
Maar ik merk ook weleens dat het moeilijk is.
En zeker voor jonge kinderen die zich dan verzuchten.
Zoals mijn kinderen, maar ook mijn kinderen aan wie ik lesgeef.
Dat het lastig is.
En tegelijkertijd noem je iets heel moois.
Een van de werkvormen die ik ook gebruik tijdens de les is op de stoel van.
Leerlingen gaan zich eerst verdiepen in mensen van kleur.
In tot slaaf gemaakten.
In de onderdrukker.
En dan gaan ze met de rug naar elkaar toe zitten.
En dan krijgen ze van mij een eerste zin.
En dan moeten ze met elkaar het gesprek aangaan over een bepaald thema.
Vanuit hun rol.
En daarna moeten ze elkaar weer aankijken.
Weer eventjes landen.
Van oh ja: ik ben die en die.
En..
Dat zorgt ervoor dat ze goed nadenken over:
oh, zo zat dat dus.
Zo moet dat gevoeld hebben.
Die vraag stellen is een hele belangrijke.
En kan ervoor zorgen dat mensen ook echt voelen:
zo is het.
Wij werken in verschillende vakgebieden.
Welke rol kunnen kunst en cultuur spelen,
bij het bevorderen van een dieper begrip van de geschiedenis?
Ja.
Ik denk dat ik hem net al een klein beetje behandeld heb.
Door mijzelf te verplaatsen in een ander persoon.
En dan zeg maar uit te beelden.
Dus ik zou dat met illustratie doen.
En met tekstwolkjes etcetera.
Ik denk dat dat mijn manier zou zijn.
En dat zie ik ook heel goed werken in een klasvorm of als studenten.
En daar moet het niet bij blijven.
Uiteindelijk moet je zoiets opzetten.
En dan een gesprek daarover voeren met je klasgenoten.
Klopt.
Die als het goed is,
een mengelmoes is van verschillende afkomsten, culturen etcetera.
Ik denk dat dat de goede combinatie is.
Dat je eerst zelf er goed over gaat nadenken.
En dat je dan de interactie aangaat met medestudenten.
Ik denk dat dat heel veel kan doen.
Kunst en cultuur is inderdaad ook, wat ik al zei, emotie.
En dat blijft bij je.
En ik vind het heel sterk dat je zegt: het moet niet daarbij blijven.
Maar dat je vanuit die emotie gaat naar de juiste kennis.
Wat voor gesprekken ontstonden er over het slavernijverleden tussen jouw leerlingen?
Heb je daar concrete voorbeelden van?
Ja.
Nou.
Zullen we het eerst even hebben over de stilte?
Ontzetting.
Verbaasd.
Verbaasd dat ze dit nooit eerder hadden geleerd.
Dus dat was de eerste reactie.
Juist die stilte.
Die pijnlijk voelbaar was.
En daarnaast waren kinderen ook soms boos.
Waarom hebben we dit nooit eerder geleerd?
Waarom staat het niet in de boeken?
Waarom hoorden we eigenlijk altijd eerst dat dit iets was om trots op te zijn?
En..
wat heel erg belangrijk is, is dat er ook een lijntje werd getrokken,
naar de Tweede Wereldoorlog.
Dat vind ik altijd heel mooi.
Want ook als ik dat onderwerp behandel,
probeer ik altijd uit de schuldhoek te blijven.
Het is heel makkelijk, met de wetenschap van nu, om te gaan wijzen.
En dat wil ik absoluut niet.
Want we hebben het juist ook over:
waarom maakten mensen bepaalde keuzes?
Nog belangrijker met de wetenschap van nu:
welke keuze zou jij nu maken?
Precies.
Dus dat vind ik belangrijker dan..
Belangrijker? Dat doe ik sowieso niet: te gaan wijzen.
En daar wil ik leerlingen op wijzen.
En dan gaan we kijken naar:
hé, dingen zijn nu zoals ze zijn.
Hoe is dat zo gegroeid?
En wat kunnen wij samen eraan doen,
om hier verandering in te brengen?
In de kern gaat het om het herdenken van de gedeelde geschiedenis.
Wat is volgens jou het belang van het herdenken van het slavernijverleden?
Het heeft nog steeds effect.
Het is iets wat nog niet echt weg is, zeg maar..
Het is nog niet rechtgetrokken.
Je kan niet zeggen dat het leven van een gekleurd iemand,
precies hetzelfde is als een witte Nederlander.
En zolang dat nog niet hetzelfde is..
..dan..
..moeten we blijven vechten voor gelijkheid.
Ja.
Wat ik wel ervaar is dat…
Ik denk dat mensen soms bang zijn dat we overnemen.
Maar daar gaat het niet om.
Het gaat niet om overnemen.
Het gaat gewoon om gelijkheid.
Ik wil gewoon kunnen solliciteren.
En dat de persoon die het aan het checken is,
niet iets heeft van:
waar komt die achternaam vandaan?
Ah, laat maar.
Dat wil je niet.
Je wilt gewoon dat er puur wordt gekeken naar wat heeft deze persoon in huis,
qua kwaliteiten.
Punt.
Dat wil je.
Je wilt gewoon gelijkheid.
Daar streef ik naar.
Daar sta ik voor.
Mooi.
Het is een gedeelde geschiedenis.
Welke opleiding je ook doet.
Of je nou naar het mbo, hbo of wo gaat.
Iedereen hoort hier kennis over te hebben.
Ik ben het ermee eens.
Omdat..
ja, het heeft tot op de dag van vandaag,
nog steeds effect op ons,
of je het nou wilt of niet.
Precies.
De verhalen die tot de dag van vandaag nog steeds effect hebben op ons.
Die mogen we niet vergeten.
Het slavernijverleden is daar één van.
Ik zou zelf zeggen:
jouw verhaal.
Je eigen verhaal.
Wauw.
Die is heel sterk.
Want waar kom jij vandaan?
Die vraag kan ik aan al mijn leerlingen stellen.
Waar kom jij vandaan?
Als je kijkt naar jouw geschiedenis:
wat was jouw plaats?
Als je dat verhaal kent.
Ja, dan kunnen we samen kijken naar hoe nu verder.
Want samen zijn wij Nederland.
Die vind ik echt heel..
Ja, die steel ik.
Die neem ik mee.
Heel goed.