Als jij een vis zou zijn...
Wat zou je dan vinden van onze keurig opgeruimde rivieren?
Veilig achter de dijken en gekneveld door gestorte oevers en betonnen beschoeiing.
Waar zou jij jouw voedsel vinden?
Welke plek is geschikt om jouw eieren af te zetten?
En waar zou jij dan nog kunnen schuilen voor jagers?
Dat is veel minder geworden dan vroeger doordat we de rivier ontzettend veranderd hebben.
Voeger stroomde die vrij...
er waren geen stuwen, dus vissen konden onbelemmerd heen en weer zwemmen.
De uiterwaarden overstroomden veel vaker, de overgangszones waren veel dynamischer.
Maar dat is veranderd.
Scheepvaart werd intensiever en de veiligheid werd steeds belangrijker.
Meer en meer hebben wij die rivieren getemd. Ze zijn nu strak en leeg.
En er is maar weinig over van de oorspronkelijke biodiversiteit.
Dit probleem speelt niet alleen in Nederland, maar overal in Europa.
Vanuit Brussel zijn daarom regels opgelegd om het water gezonder te krijgen.
Daar is Rijkswaterstaat al jaren mee bezig.
En de opdracht is:
‘Verbeter het water zo goed als je maar kan, terwijl het de functies behoudt die het heeft’.
Sinds de vorige eeuw hebben we nevengeulen gegraven, strangen aangetakt,
veel ondiep water erbij gemaakt. We hebben het ‘huis’ verbeterd.
Maar de oorspronkelijke bewoners zijn nog niet teruggekeerd.
Er moet meer gebeuren.
Uit onderzoek blijkt dat dood hout een katalysator is voor ecologisch herstel.
Dood hout brengt structuur aan...
en vormt de ontbrekende schakel voor gezonde rivieren.
Maar dit zijn rivieren met scheepvaart.
Voor de scheepvaart is het onlogisch om hout in de rivier te gooien.
Vooral grote stammen kunnen gevaarlijk zijn als ze in de schroef of het roer terecht komen.
Dan kan het in de oever terecht komen of andere schepen raken.
In de praktijk komt dat hout er dus niet vanzelf. Terwijl het wel een heel belangrijk onderdeel is.
Toch heeft Rijkswaterstaat het aangedurfd om een proef te starten.
Eind 2013 zijn geschikte bomen met wortel en al uitgegraven en geprepareerd,
waarna ze op verschillende plaatsen in de Neder-Rijn en de Lek zijn geplaatst.
Daarbij is het risico voor de scheepvaart tot een minimum beperkt.
Het dode hout ligt verankerd aan kettingen en een U-profiel...
dus het ligt stabiel.
In een soort harnas in de luwte van het stromingsgebied.
Het ligt gewoon veilig.
Ze liggen gewoon nog netjes op de plek waar we ze hebben afgezonken.
Boven water is nog weinig te zien, maar onderwater krioelt het al snel van het leven.
We hebben ze gemonitord na 2 maanden of na 4 maanden...
en dat gaat heel erg snel.
Er zitten al na twee maanden hele bijzondere beesten op.
Bij de bemonstering van vis en macrofauna zijn verschillende methoden toegepast.
Een boom is helemaal uit het water getakeld om alle fauna eraf te spoelen.
Op andere bomen zijn stukken wortel en schors demontabel gemaakt.
Met camera’s, fuiken en netten is onderzocht welke vissen er voorkomen en hoeveel.
De bomen blijken een heel gunstig effect te hebben op de biodiversiteit.
We hebben in april een boom uit de vistrap van Maurik getakeld.
Die boom had een oppervlak van 56 vierkante meter...
en daar zaten honderdduizend beestjes op.
Ik had wel gedacht dat vissen gebruik maken van dit soort nieuwe habitattypen.
Want zodra je wat structuur in het water aanbrengt...
een steen of een tak, gaan zich daar wel vissen concentreren.
Maar in dit geval waren het wel heel veel vissen.
Op die boom zitten dan draadalgen.
En daarop zitten dan weer beestjes die draadalgen eten.
En daar zitten dan weer beestjes op die beestjes eten die draadalgen eten.
En zo gaat dat maar door.
Dus ineens komt er leven in die oeverzone.
En dat is nou precies het extraatje dat ze mogelijk nodig hebben.
Bij dit onderwaterleven worden diersoorten gevonden die lange tijd verdwenen waren.
We vinden ongewervelden, dat is wel veelbelovend.
Dat is een hele soortengroep die ontbrak, de soorten die op hout zitten en het water filteren.
We zagen echt veel meer exoten bij de kribben, bij de steenoevers.
Dood hout vormt duidelijk een belangrijke aanvulling op de maatregelen die al genomen zijn.
Het is echt een missend puzzelstukje wat we gevonden hebben...
en wat we nu hebben durven toepassen.
Maar dat is vooral ook verdienste van Rijkswaterstaat, dat ze dat aangedurfd hebben.
Ook voor de scheepvaart zijn de eerste resultaten positief.
Voor ons is een maatgever hoeveel klachten we krijgen.
Maar ik heb nog geen enkele klacht gehad dat het niet goed zou gaan...
dus dat is al een heel positief geluid.
Deze proef had nog een ander doel. Belangrijk was ook om erachter te komen...
wat de beste plekken zijn voor het aanbrengen van dood hout.
We testen hoe we ze kunnen vastmaken zodat ze geen last geven...
dus in de ondiepe stukken, achter de krib, zodat ze niet opstuwend werken.
Als dat goed werkt dan zijn er heel veel kribvakken waar je dat kunt toepassen.
Dan is het niet meer op een plek, dan kun je in de hele rivier wat doen.
En in verhouding met een nevengeul graven is dat heel erg goedkoop.
Dood hout in de rivier.
De resultaten zijn tot nu toe hoopvol en zelfs verrassend.
Ze bieden zeker potentie voor opschaling en uitbreiding van de proef.
Het idee is om dit ook toe te passen in andere rivieren...
zoals de IJssel en de Waal.
We verwachten dat het dan nog meer gaat doen. Omdat je dan ook de dynamiek hebt van de rivier...
die zorgt dat er erosie en sedimentatie kan plaatsvinden.
Dan krijg je kuilen en zandbankjes.
Daarnaast wil Rijkswaterstaat gaan testen of dood hout kan worden gebruikt...
als stroomgeleider met een gunstig effect op de sedimentatie van rivierbeddingen.
Dat is een maatregel met een positieve invloed op de scheepvaart...
en op de kosten van het beheer.
En op de toename van de inheemse vissoorten, maar ook van de fauna die zich afzet op het hout.
Dus beter milieu, betere waterkwaliteit. Dat willen we allemaal. Dus ‘win-win’.