Van harte welkom mijn naam is Han Polman ik ben voorzitter van de Raad Openbaar Bestuur...
de ROB, advies orgaan voor regering en parlement. Wij zouden vandaag u allen welkom willen heten...
in een grote gevulde zaal om de ROB-lezing bij te wonen maar we hebben zoals u weet vanwege...
de richtlijnen voor corona moeten besluiten online te gaan. We zijn heel blij dat u bent...
aangesloten via deze livestream we zullen na vandaag dit ook beschikbaar stellen zodat...
iedereen kan terugkijken via onze website. We wensen u een heel mooie ROB-lezing toe.
Ik heet van harte welkom, we zijn heel vereerd dat hij de ROB-lezing wil houden, Maxim Februari.
Onlangs nog geëerd met de belangrijkste literatuurprijs van ons land: de P.C. Hooft-prijs.
We zijn heel blij dat hij ja heeft gezegd op ons verzoek om de ROB-lezing te houden.
Hij roert zich ook in het debat over data digitalisering, sturing, consequenties en ik hoop dat u met...
mij met veel plezier zult luisteren naar zijn lezing. Daarna zal het lid van onze raad openbaar...
bestuur Martiene Branderhorst een co-referaat houden. Uiteraard is er vervolgens gelegenheid...
om te discussiëren met elkaar. Ook u hebt daartoe de gelegenheid via de Q&A knop die...
rechts van uw scherm is en die discussie zal worden gemodereerd door het staflid van onze raad Jasper Zuure.
Ondertussen willen wij proberen alles wat gezegd is en bediscussieerd is ook te verbeelden.
Te verbeelden in een tekening die Iris Oversier ondertussen zal maken. U krijgt misschien...
een glimp daarvan in beeld af en toe en aan het eind hopen we via een mooie tekening...
de middag van vandaag te kunnen samenvatten.
Ik wens u een heel mooie ROB-lezing toe.
Ja, dank u wel. Dag. Goedemiddag. Inderdaad toen we begin ditjaar deze lezing planden...
dachten we nog dat er ambtenaren hier over elkaar zouden buitelen, en dat juristen op...
elkaar gepakt in de bankjes zouden zitten om alles, maar dan ook alles, te horen over...
data sturing. En in februari dacht ik dat ik die kolkende massa zou vertellen hoe ik...
mot had gekregen met de staat. Het pakte allemaal anders uit. En ik praat hier vandaag tegen...
vrijwel niemand. En dat is niet mijn sterkste kant. Maar uit pure opwinding begin ik toch...
nog maar even bij die rechtszaak uit februari. Toen de staat en ik tegenover elkaar stonden...
in de rechtszaal. Het doet mij namelijk plezier u te vertellen, als u tenminste ergens bent,
dat ik heb gewonnen. De rechtbank veegde in februari de wet van tafel, dat wil zeggen...
de rechter maakte een eind aan het systeem risico indicatie, het SyRI, dat dan ook...
ter plekke sneuvelde. Althans, ik geloof dat het 's middags sneuvelde op het ministerie.
SYRI was een fraude opsporingssysteem dat gebruikmaakte van alle, maar dan ook echt alle, gegevens...
die over ons als burgers zijn verzameld. En volgens de Raad van State waren dat er zoveel...
dat er nauwelijks een persoonsgegeven te bedenken is dat er niet onder valt. Voor zover bekend...
was dit zelfs wereldwijd de eerste rechtszaak waarin bezwaar werd gemaakt tegen datasturing...
met een beroep op de mensenrechten. En we wonnen dus. De rechter verklaarde SyRI in...
strijd met het Europees verdrag voor de rechten van de mens. Goed dat was in februari.
Maar ja, de staat geeft niet op want er ligt meteen al een voorstel van de regering voor een nieuwe wet.
De wet gegevensverwerking samenwerkingsverbanden. En die gaat nog verder dan de vorige.
En dan kun je als coalitie van burgers en burgerrechten- organisaties, mensenrechtenadvocaten wel dapper opnieuw...
gaan procederen. Maar iets aan die gang van zaken klopt niet.
Datasturing is niet minder dan een revolutie.
En de rechtsbescherming van de burger daar in moet niet afhangen van...
een handje vol verontruste burgers en organisaties, en van de vraag of ze überhaupt geld bij...
elkaar kunnen sprokkelen voor een rechtszaak. De staat moet zelf geïnteresseerd zijn in...
bescherming van de burgers. Niet een systeem of een app in gebruik nemen en dan maar zien...
of iemand puf heeft om daar protest tegen aan te tekenen. Maar goed, sinds februari...
en vervolgens sinds maart, sinds het gedoe met de corona apps lijkt er wel wat beweging...
in de zaak te komen. En hier en daar hoor je zowaar tegenwoordig een roep om een juridisch kader.
Laat ik eerst rustig beginnen bij zo'n juridisch kader voor datasturing, om daarna...
langzamerhand de spanning op te voeren in dit verhaal en de toekomst in te lopen naar...
een gebied waar volgens mij nog nooit iemand is geweest.
Eerst maar het heden dus, de corona en de apps.
Als columnist heb ik begin dit jaar de discussie rondom die corona-apps met...
belangstelling gevolgd.
Om het land te redden, want ook dat is soms de taak van de columnist,
zat ik dit voorjaar keurig op anderhalve meter afstand aan tafel met bestuurders.
En die zeiden dat er heel snel iets geregeld moest worden met apps en met data.
Dat kon niet anders.
Natuurlijk is privacy belangrijk zeiden ze, en dan knikten ze ernstig, maar volksgezondheid gaat voor.
En ik schrok enorm van die formulering want die was tekenend voor de achterstand...
die we in het bestuur hebben opgelopen op de techniek.
Hoezo privacy? En hoezo gezondheid gaat voor?
Ik merkte dat de bestuurders absoluut niet op de hoogte bleken van de juridische...
impact die het verzamelen van data heeft.
Het gaat niet om privacy.
Het onderwerp waar bestuurders en ambtenaren 's nachts van wakker zouden moeten liggen is rechtsstatelijkheid,
rechtsstatelijkheid van deze nieuwe geautomatiseerde staat. En de geautomatiseerde staat is een...
staat die wordt bestuurd met behulp van data, code en software.
Goed dit is het heden, je hebt bestuurders die spreken nog met een vies gezicht over privacy,
en de regering interesseert zich niet diepgaand voor het onderwerp van de rechtsstatelijkheid.
Maar in beschouwelijke kringen wordt gelukkig vol op nagedacht over de rechtsbescherming van de burger.
Er is een beter juridisch raamwerk nodig zeggen de deskundigen.
En voor een juridisch raamwerk heb je een ethisch raamwerk nodig,
want je wilt dat die datasturing wordt bepaald door publieke waarden,
en niet door de mogelijkheden van de IT.
Dus voilà, ethische normenkaders, juridische raamwerken, waarde gedreven informatie technologie,
aanbevelingen over ethiek en kunstmatige intelligentie een handvest voor de slimme stad.
Het gonst in de wandelgangen van de staat.
Maar er is meer.
Laten we vanuit dit heden eens naar wat veranderingen kijken die er aan zitten te komen.
In de praktijk gaat de bestuurlijke discussie er vanuit...
dat de mens en de wereld onveranderd blijven als je data gaat gebruiken.
Alsof we nog gewoon in de analoge twintigste eeuw leven, maar dan met wat extra gegevens.
In feite veranderen mens en sociale werkelijkheid ingrijpend.
Die datagegevens beschrijven een werkelijkheid die er al niet meer is,
of die juist door het beschrijven veranderd.
Dat geldt voor het recht, dat gaat verdwijnen door sturing met data.
Maar voordat ik daar aan toe kom eerst nog een paar andere dingen die veranderen, of verdwijnen.
Vorig jaar werd op Schiphol een nieuw veiligheidssysteem in gebruik genomen,
en daarmee kon je verdachte bewegingen opsporen.
En ik las toen, in het Parool volgens mij, het commentaar van een hoogleraar Intelligent Sensory Information Systems...
die zei dat je je daar niet ongerust over hoefde te maken want zo'n systeem kan alleen maar...
afwijking in gedrag herkennen. Ziet het systeem bijvoorbeeld iets raars dan moet er nog steeds...
een mens aan te pas komen om te beslissen of er echt een gevaar is. Of, zei hij...
dat bijvoorbeeld een kind de handstand doet.
Toen ik dit las kreeg ik een duidelijk visioen van het chilling effect...
het aanpassen van je gedrag aan surveillance.
Want je kunt je voorstellen dat mensen in het vervolg hun kinderen op Schiphol verbieden nog de handstand...
te doen omdat ze er last mee krijgen, en oponthoud.
Waarna de handstand voorgoed uit ons straatbeeld zal verdwijnen.
En dan kun je zeggen dit soort zelfdisciplinering is natuurlijk altijd al...
het effect geweest van gedragsonderzoek en van opsporing. Maar de schaal waarop is nieuw.
De schaal waarop opsporingssystemen speuren naar afwijkend gedrag, naar verwonderadressen...
zoals dat heet, de schaal waarop de overheid naar burgers kijkt, luistert en vraagt.
En er is steeds meer reden om op het midden van de weg te gaan lopen en je volgens de norm...
te gedragen. De Zweedse filosoof Nick Bostrom, die gespecialiseerd is nieuwe technologieën,
heeft zo'n samenleving onder volledige surveillance beschreven als een Disneyland zonder kinderen.
Alles is in orde, alles draait, stroomt en loopt moeiteloos door. Alleen heeft helemaal...
niemand er meer plezier aan. Niemand doet de handstand, niemand speelt, zingt of dartelt.
Een Disneyland zonder kinderen, sommige bestuurders noemen dat een veilige samenleving.
Maar het verzamelen van data verandert niet alleen ons gedrag, menselijk gedrag, het verandert...
ook het onderzoek naar menselijk gedrag, de gedragswetenschap en de productie van kennis...
en dat is een punt dat ik zelf wezenloos en mateloos interessant vind, en volgens mij...
heb ik het allemaal zelf ontdekt en bedacht en verzonnen. Maar het is wel zo avant-garde...
en abstract dat ik het niet over de livestream met u durf door te nemen, dus ik verwijs graag...
naar de publicatie van deze lezing wanneer het gaat over de verandering van kennis productie.
Hoe dan ook, de aard van kennis productie verandert, en de werking van bijvoorbeeld...
het geld verandert, nu financiën een zelfstandige en onafhankelijke datastroom zijn geworden.
De gebouwde omgeving verandert, de stad, nu er geen vaste plaats meer is voor archieven...
en bureaucratieën en gesprekscentra. Zie ons hier op grote afstand met elkaar spreken.
Kortom data zijn geen gadgets die we kunnen gebruiken om te doen wat we altijd al deden,
maar dan sneller en beter. De inzet van data verandert in feite alles wat we doen. De schaal...
waarop we het doen. De manier waarop we het doen. En waar we dat doen. En waarom.
En dat geld ook, en daar wilde ik dus eindelijk naar toe, voor het recht. Een juridisch kader voor...
datasturing is niet genoeg. Het recht moet niet alleen maar rechtsbescherming regelen...
voor burgers zodra de staat gaat besturen met data.
Het recht verandert door datasturing zelf fundamenteel van aard.
En hier komen we een beetje los van dat heden, en gaan we op weg naar een toekomstvisie.
In het verleden, sinds de uitvinding van het schrift en de boekdrukkunst,
is het rechtssysteem altijd gebaseerd geweest op tekstinterpretatie.
Je legt het papier met de wet voor je op tafel, je ging er omheen zitten, en je besprak die...
wetstekst met elkaar. Je overtrad de wet, en besprak hem vervolgens in de rechtszaal.
Je vocht hem aan in het parlement en je stelde hem bij. Je beschaafde de wet.
Zet je wetten en rechtsregels nou in het vervolg om in code, en laat je ze automatisch uitvoeren...
met slagbomen bijvoorbeeld, of door systemen in de rechtsspraak...
dan ben je dat gezamenlijke gesprek, die gezamenlijke interpretatie over de wet kwijt.
En dat is niet minder dan een omwenteling van het recht.
Opsporingssystemen zoals SyRI verzamelen gegevens die niet door de burgers kunnen worden bekeken...
en gekend, en daardoor ook niet weersproken. Ze verdenken mensen bovendien van strafbare...
feiten op basis van analyses, ofwel interpretaties die niemand, ook de rechter niet, doorziet.
En dat was precies één van de bezwaren die de rechtbank uitsprak tegen SyRI.
De rechter kreeg geen inzage in het systeem en kon dus niet oordelen over toepassingen van het recht.
En al met al verdwijnt door de inzet van dit soort systemen de gelegenheid voor tekstinterpretatie.
Het verdwijnt uit de samenleving, het verdwijnt uit de rechtszaal, het gesprek over de wet is weg.
En dat is niet een kleine verschuiving in staatsrechtelijk opzicht. Besturen op basis...
van systemen die de rechter niet kan inzien tast de trias politicas aan en het is een beweging...
in de richting van de absolute macht. De macht die is losgeraakt van het recht.
En nog wel het grootste probleem met het losraken van het recht is voor mij de mogelijkheid...
of liever gezegd de onmogelijkheid tot vooruitgang in het rechtsdenken. Want het wordt nu onmogelijk...
om als samenleving zo nu en dan door een gesprek in de rechtszaal van gedachten te veranderen.
Zodra je kennis ontleend aan statistieken, kun je die kennis moeilijk nog aanvechten.
En zodra je regels in de vorm van code in de slagbomen opneemt, en burgers automatisch...
wel of geen toegang verleent, kun je regels niet meer overtreden, en dus ook niet meer...
aanvechten en bijschaven. Pak je mensen op nog voordat ze afwijkend gedrag vertonen,
dan is er geen mogelijkheid meer tot overtreding, en daarmee verdwijnt de kans op geestelijke...
groei van de bevolking.
Meestal gebruik ik hier het voorbeeld van Rosa Parks.
Hadden de opsporingsdiensten haar in 1955 de toegang tot de bus ontzegd, opdat zij de wet niet kon overtreden,
dan was haar zaak nooit bij het hooggerechtshof beland, en was de rassensegregatie...
in de Verenigde Staten niet afgeschaft.
Koppel je grote hoeveelheden gegevens en laat je...
nu in corona tijd in de verzorgingshuizen automatisch de deuren op slot springen bij...
de mensen die volgens de data-analyses van plan zijn hun kleinkinderen te knuffelen...
dan is overtreding van het knuffelverbod niet meer mogelijk en heb je het recht vaarwel gezegd.
Ik zei het, data zijn geen handigheidjes waarmee je het recht sneller laat verlopen.
Data veranderen, in combinatie met data-analyses de aard en de werking van het recht.
Voor een levend rechtssysteem, en dat zien we in coronatijd nu heel duidelijk...
voor een levend rechtssysteem is een morele worsteling van de mens met de wet onontbeerlijk.
En wie pleit voor inzet van data technologie voor het bestuur vanwege de efficiëntie daarvan...
negeert het belang van die worsteling.
Je kunt klakkeloos vertrouwen in gegevens maar dan ga je uit, zoals dat tegenwoordig heet...
van een techno-solutionistische wetenschapsvisie en wereldvisie, waarin ieder probleem...
een informatieprobleem is, en alle informatie informatieproblemen zijn op te lossen.
Goed dat weet u allemaal wel. U zit nu waarschijnlijk verveeld achter uw scherm naar mij te mompelen.
Want nee niet alle problemen zijn informatieproblemen, en ja techno-solutionisme is slecht.
Maar, dat weet u nu wel, maar als ik congressen bezoek, of bijeenkomsten bij departementen, gemeentes,
overheidsdiensten, dan merk ik iedere keer weer dat dit techno-solutionisme wel degelijk overheerst.
De gedachte domineert dat we op weg zijn naar een ideale wereld...
en dat je school spijbelen kunt bestrijden alsof het droogte is.
Een wethouder vertelde me ooit dat hij een offerte op zijn bureau...
had liggen voor lantaarnpalen, en die lantaarnpalen konden alles. Die konden zenden en ontvangen...
verkeersproblemen oplossen, luchtkwaliteit meten, burgers in de gaten houden, en in feite...
beloofden die lantaarnpalen dat politiek en ethiek niet meer nodig zijn, en ook bestuurlijke...
verantwoordelijkheid niet, want door die lantaarnpalen optimaliseert de wereld vanzelf. De veiligheid...
neemt toe. De duurzaamheid, want het licht gaat vanzelf aan en uit. De telecommunicatie...
en de verkeersdoorstroming. Het zijn depolitiserende lantaarnpalen, zei de offerte.
Maar in feite zijn niet alle problemen informatieproblemen.
En een gemeente die zulke lantaarnpalen aanschaft moet natuurlijk eerst een enorm bestek maken.
Met daarin een paar honderd vragen over morele en politieke beslissingen. Welke data verzamelt...
de paal wel en welke niet, en waarom en hoe definiëer je die data. Wie definiëert die data en hoe bepaal je dat...
de handstand van een langskomend kind wel of geen verdachte beweging is.
Wiens veiligheid en wiens belangen bevorderen die palen. En wie regelt bijvoorbeeld het recht op updates...
zodat je geen last krijgt van zombielantaarnpalen. Enfin, ik heb dat hele bestek voor u opgeschreven.
Lees maar na. Als je het goed doet, depolitiseren die lantaarnpalen helemaal niet, maar heb je er...
een groot politiek takenpakket bij, een groot ambtelijk takenpakket dat nog schrikbarend...
duur kan uitpakken. En dat geldt ook voor applicaties in de zorg, in het onderwijs, en het budgetbeheer...
van de minima. Dit mag dus allemaal gesneden koek voor u zijn. Maar dat is het niet voor...
de wethouder die zo'n offerte op zijn of haar bureau vindt. En kennelijk ook niet voor de...
hoogopgeleide bestuurders die zeggen dat privacy weleens waar belangrijk is, maar dat volksgezondheid...
nu eenmaal voor gaat.
De toekomst van de datasturing komt daarmee uiteindelijk neer op het verdwijnen...
van de staat. Want als je niet zelf nadenkt over het politieke en morele bestek rondom...
die lantaarnpalen, rondom de slimme samenleving en de apps, dan laat je alle politieke beslissingen...
over aan bedrijven. Dat gebeurt al heel veel, en het komt neer, het leidt uiteindelijk tot de...
privatisering van alles. Het grappigste is nog wel dat de top van de grote bedrijven...
zelf helemaal niet zo techno-solutionistisch is, de CEO van Google zei vorig jaar in een...
gesprek met de New York Times dat ze bij Google juist minder optimistisch worden over alle mogelijkheden.
Hij zei: ik denk dat we veel te veel op technologie vertrouwen voor het oplossen van problemen.
De mensheid heeft te kampen met grote sociaal- politieke problemen, en die los je, zei hij...
niet op door er software op los te laten. Het was altijd al naïef om dat te denken, zei hij.
En dit jaar bij de, hoe heet dat, de ontwikkeling van de corona-apps, waren het nota bene Apple...
en Google die de Franse staat en ook het Engelse gezondheidssysteem hebben afgeremd in hun...
enthousiasme door meer waarborgen te eisen rondom data verzameling en dataopslag.
En ook als het gaat om gezichtsherkenningssoftware zijn het de bedrijven die de burger willen...
beschermen. Al in 2011 zei de toenmalige CEO van Google dat het bedrijf de ontwikkeling...
van die technologie steeds had tegengehouden, omdat dat kon worden gebruikt in "a very bad way".
Bedrijven die de software voor die gezichtsherkenning maken zeggen dat gebruik ervan door de overheid...
leidt tot dehumanisering. Microsoft wil strengere regels voor automatische gezichtsherkenning.
IBM stopte dit jaar met de ontwikkeling ervan. En intussen worden in Nederland de steden...
volgeplempt met gezichtsherkenningssoftware.
Dus nee, het zijn niet de grote, boze bedrijven, het zijn nationale en lokale politici en bestuurders...
die de constitutionele rechten van burgers overboord kieperen uit pure...
technosolutionistische naïviteit.
Maar goed, zelfs als dat zo is...
zelfs als bedrijven verstandiger zijn dan politiek en bestuur...
dan nog zijn beslissingen over recht en politiek niet aan hen.
Het is niet aan bedrijven om data te definiëren, om analyses te ontwerpen...
en te bepalen wat verdacht gedrag is, en wat niet, wat veiligheid en gezondheid betekenen en voor wie.
Overheden gebruiken de infrastructuur van Google en Apple, ze kopen software van bedrijven vanuit...
de gedachte dat het allemaal reuze slim is, dat je bijdraagt aan een slimme stad.
Maar nee, je draagt bij aan een geprivatiseerde stad.
Een heel geprivatiseerde natie.
Een door bedrijven overgenomen land, waarin kennis wetten en beleid in private handen komen...
en waar bedrijven gezamenlijk eigenaar zijn van de gehele infrastructuur.
Ze downloaden burgers, ze vervangen publiek geld dor privaat geld...
in coronatijd betalen wij alleen nog maar met privaat geld...
en ze leggen onbekende private normen op, via software in de openbare ruimten.
Wat verdwijnt door deze privatisering zijn staat en recht.
Want waar kun je als burger van een geprivatiseerde samenleving nog bezwaar maken tegen een verkeersplan?
Hoe kun je protesteren tegen een wet die je niet kent?
Hoe kun je data betwisten waarvan je niet weet waar ze vandaan komen en waar ze zijn terechtgekomen?
Hoe kunnen rechters oordelen over systemen waar ze geen inzage in hebben?
Hoe kun je over rechtvaardigheid praten, als je leven wordt gestuurd door een lantaarnpaal?
Mijn conclusie is deze:
Er zijn twee manieren om naar de toekomst te kijken.
De hype. En de horror.
De hype is de toekomstvisie van de techno-optimisten...
die denken dat je alle sociaal-politieke problemen kunt oplossen...
door simpelweg software los te laten op dataverzamelingen.
Alles komt vanzelf goed, als je de straten maar volhangt met programma's voor gezichtsherkenning.
De bestuurlijke wereld helt naar deze kant over.
Ik kom de visie althans veel tegen tijdens mijn bezoeken aan de wereld van het openbaar bestuur.
En wee degenen die komen met aarzelingen over rechtvaardigheid.
Die zijn, zoals het verwijt tot mijn verbazing of misschien zelfs verbijstering...
dit jaar nog steeds luidt, bang voor de stoomtrein.
Het andere extreem, is de horror.
Het is het beeld van de Dickensiaanse dystopie.
Dat is een term die ik tegenkwam in The Guardian in een artikel over algoritmes die de armen straffen.
Armen die het zwaarst getroffen worden door het gebruik van algoritmes
De Amerikaanse politicologe Virginia Eubanks noemt het the digital poorhouse, het algoritmische armenhuis.
In deze visie leiden datasturing en geautomatiseerde besluitvorming tot armoede, ongelijkheid...
discriminatie en algeheel verlies aan rechten.
En ons Nederlands debacle met de belastingtoeslagen past natuurlijk naadloos in dit Dickensiaanse beeld...
van het armenhuis.
Hype en horror, afzonderlijk zijn die twee misschien allebei geen volledige afbeeldingen van de werkelijkheid...
maar er zijn redenen om aan te nemen dat ze allebei tegelijkertijd kloppen.
Het glas is tegelijkertijd halfvol en halfleeg.
Door de inzet van datatechnologie kunnen we tegelijkertijd snelle oplossingen verwachten...
voor echte informatie problemen...
en een verergering van de mensenrechten situatie of mischien zelfs het verdwijnen van het mensenrecht.
We kunnen én welvaart én armoede verwachten. En efficiënter bestuur, én teloorgang van het recht.
En de vraag of je meer aandacht moet besteden aan de hype of aan de horror, is natuurlijk maar net de vraag...
wat je belangrijk vindt in het leven.
Mij lijkt het, dat de staat, tot nu toe in de ban van de hype...
wel wat meer aandacht zou mogen besteden aan de horror.
Dus dat is mijn vriendelijke advies aan de staat, zolang die nog bestaat.
En dan geef ik nu het woord graag weer terug aan Han Polman.
Maxim Februari, zeer veel dank voor deze ROB-lezing.
U heeft ons daarmee geïnspireerd.
Ook geïnspireerd bij de wijze waarop wij op dit moment aan het voorbereiden zijn een advies...
voor de regering en het parlement over sturen met data.
Zeer veel dank.
Het is goed ondertussen te melden dat u via de live-stream met meer dan 120 mensen met ons bent verbonden.
U heeft gelegenheid om vragen te stellen.
Een aantal van u heeft dat al gedaan.
We nodigen u daartoe graag uit, omdat straks gelegenheid is om in discussie te gaan.
Met Maxim Februari, maar ook met Martiene Branderhorst, die ik nu graag aankondig.
Zij zal een co-referaat houden. Graag uw aandacht voor haar.
Martiene Branderhorst is lid van de Raad Openbaar Bestuur.
Beste mensen...
Toen Maxim in de rechtszaal zat voor het SyRI proces...
en de media vol stonden met artikelen over deze rechtszaak...
want dat stonden ze...
ging ik in mijn werk net starten met een nieuw dataproject.
De gemeente Gouda, waar ik gemeentesecretaris ben...
begon met een project om informatie van bijvoorbeeld het UWV, het OM...
en de Sociale Verzekeringsbank.
En dat gebeurde ook in een bepaalde wijk.
Het doel was om enerzijds misstanden als fraude en illegale bewoning tegen te gaan...
mar ook om mensen te helpen met sociale problemen en armoede.
Door dat proces kregen we gelijk tientallen vragen van onze volksvertegenwoordigers...
en er kwamen extra raadsvergaderingen.
Het was duidelijk te merken dat zowel de raad als de ambtelijke organisatie...
de pers en het bestuur alert waren en om uitleg en verantwoording vroegen.
Voorafgaand aan het SyRI proces stond dit nog veel minder op de agenda.
Ik vind deze aandacht en deze ontwikkeling heel positief.
Dus het is een belangrijk proces en ik merk dat die bestuurlijke aandacht...
zich ook door heeft gezet. Het is niet gestopt.
Dus Maxim, volgens mij is er ook nog hoop tussen hype en horror.
Zelf doe ik ook nog onderzoek, dus naast mijn werk als gemeentesecretaris...
doe ik samen met de Universiteit Utrecht ook onderzoek naar digitalisering en sturen met data.
Daarvoor heb ik vele bestuurders en ambtenaren mogen interviewen.
Dat ging over wat volgens hen de rol is van de overheid...
in het gebruik van data-technologie...
en wat er volgens hen nodig is om die rol te kunnen vervullen.
In die gesprekken viel mij op dat het thema leeft.
Dat, gelukkig, het techno-optimisme minder lijkt te worden.
Dat het geloof in al die fantastische IT-oplossingen die je op allerlei beurzen kunt kopen...
niet meer bij iedereen aanwezig is.
En dat mede door zaken als SyRI bestuurders wakker zijn geschud.
Een groter bewustzijn dus als het gaat om de kansen en de keerzijde van het gebruik van data.
Uit die gesprekken kwam ook naar voren dat er nog genoeg te doen is.
De inzet van data-technologie is echt een strategisch vraagstuk.
Het is niet louter iets van de IT-afdeling.
Het is iets dat op het hoogste niveau in het openbaar bestuur aandacht vraagt en op de agenda moet staan.
Veel mensen weten wel wat van HR en financiën...
maar van digitalisering en data-technologie veel minder.
Dat zou wat mij betreft snel moeten veranderen.
Maar wat me het meeste bij bleef van die gesprekken...
was het thema handelingsverlegenheid.
Vaak zeiden bestuurders en ambtenaren:
"Er gebeurt zoveel, de data ontwikkelingen gaan zo snel...
als overheid heb ik het gevoel dat ik het niet bij kan houden.
Hoe krijg ik er vat op?
Wat voor kennis heb ik nodig? Wat voor kennis heb ik zelf nodig?
Wat is er nodig in mijn organisatie?
Wat moet ik doen om de kansen van data- technologie te benutten op een verantwoorde wijze?
Op deze vragen richt de ROB zich momenteel...
in zijn adviestraject over “Verantwoord sturen met data”.
Bij dit project ben ik als raadslid van de ROB nauw betrokken.
In ons advies bekijken we hoe je het proces van verantwoording van dataprojecten zo kan inrichten...
dat je zowel bij het verzamelen van de data...
maar ook bij het analyseren en zeker ook bij het toepassen...
de juiste vragen stelt en keuzes maakt die je ook kan verantwoorden.
Daar gaat het om.
Verantwoord sturen met data en dus ook verantwoording kunnen afleggen.
Er is heel veel data beschikbaar.
Maxim heeft daar al heel veel voorbeelden van gegeven.
En er is veel minder bekend over degene die stuurt met die data...
dus de overheid of Tech-bedrijven.
Heeft u enig idee wat er gebeurt met alle data die opgeslagen wordt in uw auto...
in die moderne lantaarnpalen bij u in de straat met sensoren...
in uw iPhone als u bijvoorbeeld uw dagelijkse rondje rent en uw bloeddruk meet?
Ook is er vaak weinig bekend over de afwegingen die worden gemaakt.
Algoritmes zijn niet neutraal, daar zitten veronderstellingen en waarden achter...
en als je die niet heel expliciet maakt als openbaar bestuur...
en erover verantwoordt, dan kunnen er ongewenste zaken gebeuren...
zoals bijvoorbeeld gebleken is bij de toeslagenaffaire van de Belastingdienst.
Laten we eens naar uw eigen organisatie of werkkring kijken.
Op welke wijze U in uw dagelijkse praktijk aandacht besteed...
aan het verzamelen, analyseren en toepassen van data.
Ik heb een paar vragen:
Heeft u bijvoorbeeld met uw organisatie of bestuur of gemeenteraad een aantal principes vastgesteld...
waarvan u zegt: als wij met data aan de slag gaan dan moet het altijd ....
Nijmegen heeft dat gedaan samen met de gemeenteraad, universiteit en partijen in de stad.
Ik kan U aanraden om hun manifest ‘Open en weerbaar’ eens te bekijken.
Zij hebben bijvoorbeeld vastgelegd dat een zelflerend systeem nooit een beslissing mag nemen.
En dat ze altijd transparant zijn over waarom ze gegevens verzamelen en hoe ze dat doen.
Een andere vraag om eens bij stil te staan.
Als u met uw organisatie data deelt met een andere partij, of als u een systeem uitbesteedt...
heeft u nagedacht wat er met die data gebeurt...
en zijn er afspraken over gemaakt?
Zo zijn er veel overheden die het beheer van hun systemen hebben uitbesteed...
aan marktpartijen, bij velen van u ongetwijfeld ook.
Op welke wijze heeft u zich verdiept in de afspraken die zijn gemaakt?
Wie is de eigenaar van de data?
En wat mogen de marktpartijen doen met uw data?
Heeft u zich die vragen gesteld en weet u dat van uw eigen organisatie?
En als laatste zou ik de vraag willen stellen:
Als u in uw organisatie een dataproject start...
bent u er dan bij betrokken en weet u ervan?
Zelf heb ik samen met de datawerkplaats van de Universiteit Utrecht een datateamstart ontwikkeld.
Als je een dataproject start als ambtenaar, welke vragen moet je dan stellen?
Bijvoorbeeld:
Op welke wijze heb je de poitiek meegenomen en je bestuur?
Is er voldoende kennis aanwezig om de data goed te kunnen interpreteren?
En niet onbelangrijk...
Is er maatschappelijk draagvlak voor, past dit project en dit gebruik van data bij onze rol als overheid?
En is er aandacht voor publieke waarden zoals gelijke behandeling en rechtstatelijkheid?
Als ik kijk naar mijn eigen werkpraktijk dan ervaar ik hoe lastig deze vragen te beantwoorden zijn.
Dit vraagt om aandacht, kennis en bovenal reflectie om publieke verantwoording af te kunnen leggen.
En hoe zouden we dat nu het beste kunnen doen?
Wat dat betreft is het proces rondom de coronamelder interessant...
omdat bestuurders en ambtenaren door de crisis werden gedwongen om te handelen.
Door daarbij informatie te delen, inzicht te geven in dilemma’s en afwegingen...
maar ook door critici te betrekken, ontstond niet alleen een proces van voortdurende verantwoording...
maar ook van leren.
Wat je ook vindt van de wenselijkheid van de app zelf...
dit proces is een mooi voorbeeld hoe het anders kan...
en hoe je het dus kunt verantwoorden.
Transparantie, criticasters erbij betrekken, reflectie, en ook als die app er niet komt...
is het wat mij betreft niet mislukt, want we hebben veel gelukt van dat proces.
Dus laten we er voor zorgen dat processen van pubieke verantwoording...
meer in het teken komen te staan van rekenschap afleggen.
En minder in het teken staan van afrekenen.
Data zijn er en ga er mee aan de slag, op strategisch niveau als openbaar bestuur...
maar blijf ook kritische vragen stellen.
En leer daarmee hoe we verantwoord kunnen sturen met data.
Dankuwel.
Zeer veel dank, in de eerste plaats Maxim Februari voor zijn bijdrage...
voor deze bijzondere ROB-lezing in bijzondere omstandigheden.
Ook heel veel dank aan Martiene Branderhorst, die met haar co-referaat ook echt heeft bijgedragen aan...
een goede discussie, ook met u, waar u ook bent.
Hype. Hope. Horor.
Is er hope tussen hype en horror?
Zoals Martiene Branderhorst aangaf...
hebben wij in ons werkprogramma aangekondigd dat we een advies uitbrengen over...
'verantwoord sturen met data', onder die voorlopige werktitel.
De discussie die heeft plaatsgevonden naar aanleiding van de ROB-lezing...
van Maxim Februari heeft ons geïnspireerd, nog scherper gezet dan we al stonden.
Vooral over de vraag of wij het bewustzijn moeten vergroten en ook vragen moeten stellen.
Of zijn we er misschien ook al aan toe om een aantal nieuwe normen te stellen met elkaar?
Dat zal de uitdaging zijn van de Raad Openbaar Bestuur. Blijft u ons voeden.
Wij zullen proberen een advies uit te brengen wat ook handelingsperspectieven moet geven...
voor de regering en het parlement.
En over die hoofden heen, ook voor andere bestuurders, ook mensen in het decentrale openbaar bestuur.
Ik dank u heel erg hartelijk.
Ik dank ook Jasper Zuure voor het modereren van de discussie...
en Iris die ons heeft begeleid met haar tekening en ik hoop dat we daarmee onze verbeeldingskracht...
ook nog een impuls zullen geven met het vertalen van de discussie die we met elkaar hebben gevoerd.
Ik dank u hartelijk voor uw aandacht.
En nogmaals, blijf in contact met ons en wij willen graag in contact met u blijven.
Dankuwel.