Ik ben toen in dat schaduwkabinet staatssecretaris geworden, dat sloot helemaal aan bij mijn
activiteit als hoogleraar Europees Recht, ondertussen in Groningen een aantal jaren.
En zo ben ik er dus eigenlijk ingerold, maar het is nooit een geplande politieke keuze
geweest om eerst in de Kamer te gaan en daarna misschien minister te worden.
Ik had het prima in Leiden, in Groningen, maar ik vond het toch wel heel spannend om
de kans te krijgen in de praktijk te werken op het terrein waar je toch al jarenlang bij betrokken was.
Mijn portefeuille was eigenlijk… werd in die tijd als heel technisch gezien.
Als je over Nederland en Europa praat, daar kun je hele discussie over hebben.
In de kern vonden we het altijd belangrijk dat we een grotere markt zouden hebben…
We hebben nooit een geopolitieke visie op Europa gehad, anders dan veel mensen altijd
beweren.
Dat is nog steeds, denk ik, een probleem.
Maar het betekent dus dat ik als staatssecretaris en vooral technisch kenner van Europa.. want
het speelde politiek geen rol, het was ook in het kabinet, ja vooral eigenlijk interessant
om te zien: hoe gaat het met de landbouw, wat is de financiering en dat soort dingen.
Wat we nu hebben, dus de waardengemeenschap, daar werd eigenlijk heel weinig aandacht aan gegeven.
Er was een soort van Europees beraad, dat Samkalden had gestart, ook met een aantal
ambtenaren, Coen Oord bijvoorbeeld en Van Lennep, later president van de OECD,
en daar was Schmelzer actief. Maar Schmelzer was dus de man die een zekere breuk had met Luns.
En Max van der Stoel, daar heb ik het verder heel goed mee gevonden, hij was natuurlijk
de senior en als er zware onderwerpen waren dan ging hij ook naar de Raad, maar… die
was heel erg sterk Atlantisch,… maar hij zag wel het belang van Europa.
Je kunt zeggen: Luns stond helemaal aan de Atlantische kant, Schmelzer stond vrij sterk
aan de Europese kant en Max stond een beetje ertussenin.
Ik heb met Max één keer, een conflict niet, maar een discussie gehad.
Ik ben, door toevalligheden, bij de eerste Europese Raad geweest.
Giscard d’Estaing nam het initiatief, ik geloof in het voorjaar van 74, en toen was
net in Den Haag de gijzeling van de Franse ambassadeur geweest door de Japanse… was
het niet het Rode Leger ofzo… en net op dat ogenblik werd de Europese Raad gehouden,
de eerste Europese Raad, Max kon niet weg, Dries van Agt als vicepremier niet en Binnenlandse
Zaken, ook niet, maar goed, [...] ging ook nooit heen. Dus ik werd de gek…
Dus de staatssecretaris ging heen.
En ik heb daar natuurlijk weinig gezegd en ik maakte een verslag, een ‘blauwtje’,
op blauw papier schreef je aan collega-bewindslieden.
Ik stuurde één aan Max en één aan Joop en ik zei: ‘Ik ben het er eigenlijk wel
mee eens dat we voortaan vier keer per jaar een Europese Raad moeten hebben.’
Ik kreeg van Joop: ‘Graag, akkoord, goed idee!
We gaan dat steun geven.’
En Max zei: ‘Hoe kom je op het idee om dat te doen?’
Maximaal twee keer per jaar.
Want die wilde natuurlijk eigenlijk helemaal niet dat Den Uyl een rol speelde.
En dat was de geschiedenis ook, de premier speelde geen rol.
Als je in retrospect kijkt naar Nederland in Europa, dan kun je zeggen dat de periode…
Je kunt zeggen dat globaal in 58-89 eigenlijk voor Nederland de meest positieve periode was.
Dat was het hoogtepunt van de Koude oorlog, de NAVO was er voor de veiligheid, Europa
was er voor de economie en als er een conflict was tussen de economie en de veiligheid, ging de veiligheid voor.
De discussie van. is Europa meer dan alleen markt, is sterk van daarna geweest.
Mijn grote verwijt aan de Tweede Kamerleden is dat ze eigenlijk heel weinig kennis van
zaken hebben en dat ze weinig belangstelling hebben om regelmatig naar Europa toe te gaan.
Ik heb dat meegemaakt toen ik Kamerlid werd… toen ik eerst Europarlementariër werd.
Het aantal keren dat fracties naar Brussel of naar Straatsburg gingen is zeer gering geweest.
Ik heb soms ook D66 er met de haren bij moeten slepen. En ze iedereen keer wijzen.
Hans van Mierlo, toen als fractievoorzitter eerst, kwam nog wel.
Maar men was ook niet heel erg op de hoogte.
Het was een heel erg technisch… werd gezien als een technisch onderwerp.
Ons zelfbeeld is: Wij voldoen aan alle Europese eisen.
Helaas voor de ander, wij zijn een klein beetje beter dan de ander.
Een beetje een calvinistische houding.
Of je nu katholiek bent of niet: dat is het gevoel.
Gelukkig dat wij in Nederland zo zijn.
Nou, dat klopt helemaal niet met de realiteit.
- Zat jij als staatssecretaris bij de ministerraad?
- Nou, dat is grappig, dat had ik zelf willen zeggen. Ja, ik heb bij alle ministerraden gezeten.
Dat was een concessie, want Hans van Mierlo had dus één minister, Hans Gruijters.
Ja, en de PPR had er twee.
Ja, en het werd toch nuttig gevonden als er een tweede bij was.
Ik nam daar zelf het woord, voor mij was het wel nuttig dat ik dus iedere week alle ministers
zag en ook dingen kon regelen, bilateraal, ter voorbereiding van het Europees beleid.
Dat komt verderop nog een beetje aan de orde.
Ik zat dus naast Max van der Stoel, ik had een vaste plaats, ik zat tussen Max en Jan Pronk en daarnaast zat Gruijters.
Het waren eindeloze ministerraden; het was dus toch wel een polarisatie.
We hadden dus de progressieve tien en de christelijke zes.
Dus het was een 10-6.
Er waren wel heel veel ook schorsingen en onderhandelingen en wat mij betreft is in
die tijd Dries Beton geboren.
Dries was natuurlijk een progressieve minister van Justitie in het kabinet Biesheuvel, maar
Joop was ook een reuzedrammer Dan ging ie soms tot twaalf uur door, één, twee uur
en dan werd er nog wat gedronken na afloop.
Ik herinner me nog heel goed, een gebeurtenis, overdag ergens, was er een onderwerp op Justitie
geweest en dan had Dries natuurlijk het woord gevoerd en bij de borrel om twee uur vond
Joop het dan toch nodig om te zeggen: ‘Ja, je zei het was Artikel 323, maar het was eigenlijk 338.’
En dan zag je Dries inzakken, van: Ook dat nog!
Het was anders gelopen, daar ben ik van overtuigd, als Joop iets meer gevoel had hoe je met Dries moest omgaan.
Ik kwam een beetje als een technische staatssecretaris, dat was evident.
En ja, dat je langzaam maar zeker het vertrouwen had, doordat er ook weinig ministers veel naar Brussel gingen.
- Maar dus eigenlijk omdat veel van de vakministers minder belangstelling of affiniteit met het
Europese hadden, daardoor werd jouw scope van onderwerpen breder?
- Ja. En natuurlijk, als het over energiepolitiek ging, dan ging Ruud.
Ruud Lubbers deed natuurlijk de economische zaken.
Maar doordat hij de rol van voorzitter van de coördinatiecommissie verloren had, omdat
EZ dat niet langer deed, was zijn belangstelling niet groot daarvoor. Hij was bezig met andere dingen.
Hij moest natuurlijk zorgen dat hij in het kabinet met Joop een positie kon houden.
En ik had verder een goede relatie met hem.
Het was ook niet zo dat er dan een spanning was van: Goh, er gaat een ander met mijn probleem aan de haal.
Dus ik heb achteraf gezien eigenlijk een hele positieve ervaring overgehouden aan die periode.
’s Morgens om een uur of negen een stafvergadering, of direct een gesprek met de minister of een stafvergadering.
Ik zat de coördinatiecommissie voor, dus één keer per week de coördinatiecommissie
in de Grote Zaal, het oude BZ, op het plein.
En daar waren andere ministeries, op het niveau altijd van directeur-generaal.
En dan heel veel ontvangsten. Bijvoorbeeld gesprekken met ambassadeurs,
maar ook gesprekken met bijvoorbeeld EZ, want ik deed ook de Benelux. En ik deed luchtvaart en milieu.
Dus ja, de gebruikelijke ambtelijke gesprekken met mensen die kwamen informeren.
Ik was natuurlijk nogal vaak weg.
Ik denk dat ik in die zin atypisch was, dat ik toch wel vaak twee dagen per week in het buitenland doorbracht. Het was ook…
Ik vind dat de rol van de staatssecretaris eigenlijk is, dat heb ik later als minister
tegen mijn staatssecretaris gezegd, een staatsecretaris is eigenlijk een minister in opleiding.
Mijn opvatting over het ministerschap is dat de minister leiding geeft aan het hele politieke
proces waar het ministerie mee te maken heeft.
Ik heb het vaak onzinnig gevonden dat gesuggereerd werd, bijvoorbeeld met, hoe heet ze ook weer,
de oud-minister van Verkeer, die plotseling het wegvervoer en treinproblemen uit de weg
ging en dat de staatssecretaris dat deed.
Mijn grote verwijt aan de Tweede Kamerleden is dat ze eigenlijk heel weinig kennis van
zaken hebben en dat ze weinig belangstelling hebben om regelmatig naar Europa toe te gaan.
Ik heb dat meegemaakt toen ik Kamerlid werd… toen ik eerst Europarlementariër werd.
Het aantal keren dat fracties naar Brussel of naar Straatsburg gingen is zeer gering geweest.
Ik heb soms ook D66 er met de haren bij moeten slepen. En ze iedereen keer wijzen.
Hans van Mierlo, toen als fractievoorzitter eerst, kwam nog wel.
Maar men was ook niet heel erg op de hoogte.
Het was een heel erg technisch… werd gezien als een technisch onderwerp.
- Hoe verklaar je dat?
- Nou, ik verklaar het dat Nederland nooit een geopolitieke visie op Europa heeft gehad.
En daar plukken we nu de zure vruchten van… de wrange vruchten van.
Ik ben toen vijf, zes jaar in Den Haag gebleven.
En daar ben ik veel politieker geworden.
Want wij waren een groeiende fractie, we waren bijna op 0 in 74/75 en hebben we toch acht zetels gehaald.
En daarna gingen we van acht naar zeventien. En de taakverdeling was simpel.
Jan Terlouw deed het binnenland, ik deed het buitenland.
En ik deed ook nog de constitutionele dingen, de grondwet voornamelijk.
Dus mijn politisering heeft zich eigenlijk afgespeeld na het staatssecretariaat en toen
ik dus overwegende niet de opvolger van Jan Terlouw wilde worden…
Ja, zelfkennis is zo langzamerhand ook iets..
Ik dacht: Ik heb te weinig uitstraling, die Hans van Mierlo wel had en Jan Terlouw zeker ook.
Nou, dan moet je weggaan en toen ben ik weggegaan.
Ik had wel weinig ervaring met landbouw, maar ik had natuurlijk wel…
Ik was budgetrapporteur geweest in Brussel, dus de financiële kant van Landbouw kende ik.
En ik had natuurlijk een algemeen brede ervaring.
Dus ik ging daar ook heel ontspannen in.
Toen ik eenmaal besloot van okay… Want ja, D66 moest op korte termijn iemand hebben.
In de fractie was er verder niemand en ik heb er ook niet heel lang over nagedacht.
Maar ik wist wel: Ik kan het op een onafhankelijke manier doen.
Ik denk dat dat een heel belangrijk en groot verschil is met als je op je dertigste of
35e staatssecretaris bent, dan werk je naar een carrière toe en ja, dan wil je dus ook
wel zorgen dat je niet al te veel conflictueuze relaties krijgt of wat ook maar.
Maar omdat ik nooit een politieke carrière had nagestreefd to begin with, was dat nog veel sterker toen ik 62 was.
Toen was… ik was in 1990 62 en er moest een klus worden geklaard.
Dus die benadering maakte dat ik mij ook in het kabinet nogal onafhankelijk kon opstellen.
Tjibbe Joustra was toen secretaris-generaal en die had jarenlang met andere boerenministers
gewerkt, maar ik heb eigenlijk van begin af aan een hele goede relatie met hem gehad.
Want ik denk dat Tjibbe naast veel andere kwaliteiten wel zag dat de landbouw moest veranderen.
De intensieve landbouw waar we nog steeds mee worstelen, had veroorzaakt de varkenspest,
de dioxinecrisis, de gekke-koeienziekte en de MKZ.
In mijn drieënhalf jaar heb ik vier crises meegemaakt.
Die varkenspest had enorm veel gevolgen voor de toekomst van de varkensbeweging.
Nou, de gekke-koeienziekte eigenlijk idem dito.
En de zwaarste crisis was natuurlijk de MKZ.
Dus mijn periode is gekenmerkt door het beheersen van crises.
Die boeren vonden dat niet leuk.
Er waren bijna iedere dag stukken in de krant over Brinkhorst.
Ik heb natuurlijk soms ook wel wat provocerend opgetreden, dat denk ik wel.
Maar de facto was ik de [...], en ik ben heel erg gesteund, ook bijvoorbeeld door Tjibbe,
maar ook door de veeartsenijkant, die mensen…
Er is nooit naar mijn gevoel enige spanning geweest tussen mij en het apparaat en dat
stelde mij in staat om een vrij harde en consequente politiek te voeren.
Ik wilde heel gauw kennismaken met die sector, dus ik ben meteen naar een gesloten varkensboerderij
gegaan en daar stond meteen een journalist mij op te wachten daarna om te zeggen:
‘Wat is uw ervaring?’ ‘Nou, als je… Het lijkt net een chemische fabriek.
Met dit verschil, als jij in een chemische fabriek naar binnen gaat, dan moet je een
pak aantrekken om jezelf te beschermen, maar als je bij een besloten varkenshouderij naar
binnen gaat moet je dat aandoen om de varkens te beschermen.’
Meteen de volgende dag: ‘Brinkhorst provoceert de boeren.’
Toen ik aantrad was één van de mensen van milieuorganisaties…
Die zei: ‘Ja, weet je wat het overschot aan mest is?
De provincie Utrecht, één meter hoog.’
Dat geeft een enorm beeld. Dus ik vertelde… Ik ben ervoor om die mest terug te brengen.
Maar toen bleek dat het niet de provincie, maar de stad Utrecht was.
En meteen werd geroepen: Schande! Zie je wel, Brinkhorst is bewust aan het provoceren. Dat was in dit geval niet het geval.
Maar ik zei: Nou ja, ook de stad Utrecht één meter is heel veel stront.
Begrijp je? Zo gingen die discussies.
Dus op het moment dat je geconfronteerd wordt met besmetting, is er maar één ding dat
je moet doen: te zorgen dat het zich niet uitbreidt.
We hadden een week ofzo daarvoor, het kwam uiteindelijk uit Engeland, via Frankrijk,
en het is in Oene, Overijssel – die naam staat me nog bij – en dat is, als het de
eerste keer dat gebeurt, dan is dat meteen een regel, want de Veeartsenijkundige Dienst heeft dus een aantal spelregels
en dat is dat een kilometer om een boerderij alles geruimd moet worden. Alles wat dus eenhoevig is.
Als dan vervolgens blijkt dat – een dag of twee dagen later – voorbij die cirkel
van een kilometer een andere boerderij is dan moet je dus een nieuwe cirkel trekken.
En zo loop je een aantal dagen achter de feiten aan.
En dat is een beslissend moment geweest. Wij hadden een stafvergadering.
En daar was Tjibbe en directeur-generaal Kalden, Chris Kalden was toen DG…
Een andere DG die nog op andere ministeries gewerkt heeft…
Het was Chris Kalden en Jolanda de Leeuw.
En toen was de discussie: We moeten een volgende grens maken die voorbij, veel verder voorbij is.
En het cruciale, wat ik me natuurlijk het meest herinner, is dat we op een gegeven moment
besloten dat aan de ene kant de IJssel en aan de andere kant de spoorlijn Utrecht-Arnhem
en aan de andere kant de Hoge Veluwe, dat in die driehoek alle dieren – koeien, schapen,
geiten – moesten worden afgemaakt.
Dat waren dus 300 duizend, geloof ik.
Of 500 duizend.
Dat is met militaire middelen ook afgewerkt.
Ik heb dat niet met vreugde gedaan, maar ik denk dat ik in staat was om mentaal overeind
te blijven omdat A we met de meest betrokkenen volstrekte consensus hadden en B. het ging
over het overleven van die sector.
En het gekke is, de toenmalige voorzitter van LTO, de later Dijkgraaf, Gerard,…
Gerard,… nou, was het eigenlijk daarmee eens.
Die had een hele moeilijke rol; hij heeft mij altijd heel loyaal verdedigd.
Dan zei hij: ‘Ja, hij doet het soms wat provocerend en wat hard, maar ik sta er wel achter.’
Ik zat daar toen weer met Hans van Mierlo.
Hij zei: ‘Ben je nou helemaal gek om daar iemand te nemen die niet bekend is?
Daar zit Zalm zit daar en daar zitten andere zwaargewichten.
Je moet iemand hebben die op kan tegen..’
En zo ben ik dat geworden.
Ik heb daar toen ja op gezegd omdat ik toen toch die ervaring weer gehad had van vier jaar.
En ik had toen nog een zekere bekendheid in Nederland als D66.
En als D66 meedoet daaraan dan is er in ieder geval in die sfeer de kans dat hij niet onderuitgaat.
Het is wat mijn eigen herinnering betreft een kabinet dat heel duidelijk toch een combinatie
van marktwerking en overheidsbeleid naar voren bracht.
Mijn slogan was altijd: Sterke markt, sterke overheid.
Dus ik kon me aan de ene kant verenigen met de bezuinigingsbenadering van Zalm; aan de
andere kant proberen economisch dingen op gang te brengen.
We hebben de groeibrief [...] geschreven, Aart de Geus en ik.
En de eerste discussie vond plaats over: Hoe ver moeten we gaan, liberaliseren of niet?
En door mijn Europese ervaring heb ik die hele energiemarkt geliberaliseerd, met enorme
discussies van moet het doorgaan of niet?
Dus ik heb over het functioneren van dat kabinet toch een wat
bredere visie dan het kabinet waar ik daarvoor in had gezeten, waar ik heel erg geconcentreerd was op die crises.
En ik had nu veel meer verantwoordelijkheid voor het geheel, daargelaten of dat goede benaderingen waren.
Maar mijn eigen ervaring was dat het eigenlijk een kabinet was dat nodig was in die periode.
We hebben er natuurlijk veel over gediscussieerd.
Ik denk dat hij voor zichzelf niet anders kon, omdat ie toch duidelijk mede in dat kabinet
was gaan zitten omdat D66 iets van constitutionele hervorming tot stand wilde brengen.
En hij was weliswaar, hij was vicepremier, maar minister zonder portefeuille op BinnenlandseZaken,
met dit als kernterrein. En als dat wordt afgeschoten… Ja, ik vond het schande.
Ik heb toen ook harde uitspraken gedaan, ook al… meestal ben ik inderdaad gematigd, tegen Ed van Thijn.
Ik weet ook niet of je dat gevolgd hebt. Eens een rat, altijd een rat.
Ik heb mezelf wel eens afgevraagd of ik ook had zullen aftreden of niet en ik ben er niet
helemaal uit, want ik heb de details niet meer, maar ik denk dat ie op eén of twee
punten misschien een iets andere lijn had kunnen volgen, waardoor hij dus sterk steun
had gekregen en dan was het misschien niet gebeurd.
Wat ik mezelf kwalijk neem, persoonlijk, is dat ik het te laat heb zien aankomen.
Het was natuurlijk ook zo dat… we waren met drie, met twee ministers in het kabinet
en met één staatssecretaris, dus dat was een minimale bezetting en je moest op heel
veel fronten schaken.
En ik moest me wel ook op die terreinen bezighouden daarnaast, dat was anders dan in de tijd van
Landbouw natuurlijk, naast mijn eigen portefeuille.
Maar ik heb het iets te laat zien aankomen…
Thom en ik hebben er natuurlijk veel contact over gehad, en het is weer helemaal oké.
Want er was toen natuurlijk ook discussie over: Moet D66 als geheel zich niet terugtrekken?
Nou, dat vond ik te ver gaan, omdat het niet veroorzaakt was door het kabinet.
Kijk, als of de VVD of het CDA uiteindelijk tegen had gestemd dan had je een legitimatie.
Want waarom zit je dan in zo’n kabinet? Maar het was een oppositiepartij.
Voor mij, maar dat geldt in algemene zin en dan praat ik niet speciaal over Landbouw,
is een minister toch moet beginnen met een visie te hebben op de sector waar ie mee bezig is.
Mijn ervaring is dat ministers te vaak pas aan het eind van een periode erachter komen wat het nu eigenlijk was.
En daarmee krijg je dan ook meteen de discussie met het ambtelijk apparaat.
Dus een zekere visie.
En het vermogen om te inspireren, waardoor je dus consensus krijgt.
Maar niet uit de weg gaan om op een goed moment toch, uiteraard gebaseerd op je kennis en
op een goede ambtelijke voorbereiding, jouw richting in de Kamer ook te krijgen.
Maar in ieder geval, ik had wel een eigen input.
Bij Landbouw was dat omdat ik vond dat die intensieve landbouw terug moest.
Ik had ervaring met budgettaire kwesties, ik had een Europese visie.
Dus het hangt ervan af waar je affiniteit toe hebt.
Ik vind je hoeft niet een specialist te zijn, en vandaar dat ik zeg er is een verschil tussen
mijn eerste periode en daarna, die is enorm groot, omdat je als mens ervaringen opdoet,
maar het is belangrijk dat je niet alleen maar uit ambitie minister wilt worden.
Een echte vakminister loopt het grote risico dat ie zich als een super-DG gaat gedragen. En dat is ie niet.
Want als je helemaal geen politieke ervaring hebt…
Als ik niet na mijn vijf, vierenhalf jaar staatsecretariaat, niet nog vijfenhalf jaar
in de Kamer had gezeten waarvan nog anderhalf jaar als staatssecretaris, eh anderhalf jaar
fractievoorzitter, dan denk ik niet dat ik die stap zoveel jaren later gedaan had.
Want hoe dan ook: iemand die politieke Kamer-ervaring heeft, wordt anders behandeld.
Dat zie je met een Opstelten en andere…
Als je totaal als vreemdeling komt, dan gaat er gauw de beuk in.
Dus het hebben van die ervaring is essentieel om aan te vullen het gebrek aan kennis, maar
een echte vakminister loopt het risico dat ie zich gaat gedragen als een topambtenaar.
En dat wordt ook gauw ervaren. Want je moet ook weten waar je marges liggen.
Uit wat ik gezegd heb, blijkt dat ik vind dat mensen zelf beslissingen moeten nemen.
Maar ik denk dat elementen die relevant zijn, is dat je kunt delegeren.
Dat je niet alles zelf wilt doen. En dat je ook durft, kunt selecteren.
En dat je dus van bepaalde dingen zegt: Nou, daar zitten te weinig elementen in waarmee
ik mij moet bezighouden, dat kunnen best anderen doen. Dus dat is ook een stukje ruimte scheppen.
Heel belangrijk, van dat je de grenzen ook ziet van wat een minister kan doen.
Je bent voor vier jaar, nu zelfs voor drieënhalf jaar en daar kun je niet heel veel mee doen.
En zoals iets van een eigen agenda hebben is belangrijk, om toch ergens een stukje vernieuwing te kunnen inbrengen.
Ik denk dat de internationalisering is toegenomen en dat er bijna geen terrein is waar je niet
ook die internationale dimensie moet zien.
Ja, en ik denk dat het… het is een hardere samenleving, want…
Ja, het woord ‘populisme’ moet dan even vallen…
Het duidelijk terug willen naar een andere wereld , wat dus heel sterk bij een Forum
voor Democratie, bij Trump enzo, dat staat in de weg bij toch de multilaterale structuren die we gekregen hebben.
En als je dat niet goed in balans weet te houden, dan wordt je heel gauw een gevangene
van een richting van de samenleving die die samenleving kwetsbaar maakt.
Wat mij betreft is ook het inzien dat Nederlands’ identiteit heel pluriform geworden is, belangrijk,
om te zorgen dat je namens alle Nederlanders spreekt.
En daar zie ik grote gevaren in.