Steeds meer beleid en besluitvorming wordt opgeslagen in de code van software.
Heeft de samenleving dan niet het recht om te weten…
hoe deze beslissingen en systemen tot stand zijn gekomen?
Dus, waarom is open samenwerken binnen de overheid nog niet de standaard?
Er speelt een aantal vooroordelen rondom open samenwerking.
Zo zou het bijvoorbeeld eng zijn om je software openbaar te stellen.
Maar als we kijken naar de toeslagenaffaire…
daar zagen we juist dat er ook een gevaar schuilt…
in het niet openbaar stellen van je gebruikte algoritmes.
Het maakt je kwetsbaar in een cultuur van beslotenheid.
En van wie is die code nou eigenlijk?
In dit inzicht onderzoeken we de diepgewortelde vooroordelen…
rondom open samenwerking en we kijken hoe we deze kunnen wegnemen.
Melanie Rieback is CEO en co-founder van Radically Open Security…
's werelds eerste non-profit adviesbureau voor computerbeveiliging.
Waarom is het voor haar zo vanzelfsprekend om open source te werken?
Hi, Melanie.
MELANIE: Hi.
Hoe werk jij met open source?
Mijn bedrijf, Radically Open Security…
wij geven al onze software, frameworks, trainingen…
eigenlijk al ons intellectuele eigendom vrij in open source.
Als 'Social Enterprise' doneren wij ook 90 procent van onze winst…
aan de stichting NLnet.
Dat is een stichting die open source financiert…
maar ook digitale rechten-organisaties, wetenschappelijk onderzoek…
en alles voor een beter, open en transparant internet.
Wat is de grootste misvatting over open source?
Ik denk dat de grootste misvatting is…
dat het wordt gemaakt door een willekeurige man in een kelder…
helemaal als een hobby, gratis, en in zijn vrije tijd.
En dat er geen commerciële ondersteuning is, geen onderhoud…
geen stabiliteit waar je op kan rekenen.
Om eerlijk te zijn: de meest succesvolle open source…
heeft bijna altijd een bedrijf eraan gekoppeld.
Die levert ondersteuning, servicepakketten…
trainingen, configuratiehulp.
En ik denk dat mensen moeten begrijpen dat er een volledige industrie is…
die erop gericht is om jouw open source te ondersteunen.
Het enige verschil is, is dat je niet vast zit aan één verkoper…
zoals bij eigendomsmatige oplossingen.
Dus als je niet blij bent met de particuliere leverancier…
voor je open source: geen probleem!
Je kan gewoon al je open source houden…
maar dan overgaan naar een nieuwe verkoper.
MARIE: Waarom denk je dat het moeilijker is…
voor de Nederlandse overheid om open source te implementeren…
vergeleken met de particuliere sector?
Nogmaals: ik denk dat het vooral is…
omdat mensen denken dat het niet commercieel ondersteund wordt.
Ze denken dat het amateuristisch is…
terwijl natuurlijk niets minder waar is.
Natuurlijk, het complete internet…
de back-end, de servers, worden gerund op open source…
dus deze technologie is al sterk gevalideerd.
Heb je een voorbeeld van een overheidsorganisatie…
die al mee doet met open source?
Dit vind je misschien verrassend, maar eigenlijk in de Verenigde Staten: de FBI.
Ik sprak een keer iemand van de FBI en hij vertelde mij…
'als het niet open source is, gebruiken we het niet.'
En ik vroeg hem: 'waarom is dat zo?'
En hij zei: 'nou, als wij het niet zelf kunnen inspecteren…
vertrouwen wij het niet.'
Dus, ja, ik zou je graag willen uitnodigen om te overwegen…
als het goed genoeg is voor intern gebruik bij de FBI…
dan zou het wel eens goed genoeg kunnen zijn voor jou.
MARIE: Giulietta Marani werkt voor ICTU…
aan projecten waar innovatie en hergebruik centraal staan.
Van haar hoop ik te leren hoe de overheid vanuit dat gedachtegoed…
ook open source goed kan implementeren én waar ze nu nog tegenaan lopen.
MARIE: Hoi, Giulietta.
GIULIETTA: Hi!
Op welke wijze ben jij verbonden met open source werken?
Ik werk op dit moment bij ICTU en Digicampus…
en daar werk ik aan een open source portfolio…
projecten die met publiek geld gefinancierd worden.
En wij geloven erin dat dat soort projecten…
voor iedereen beschikbaar moeten zijn.
Waar loopt het nu vaak vast voor bedrijven die open source willen werken?
Ja, wat wij zien is: wij werken voornamelijk met overheden…
dat er wordt gedacht: open source, nou, dat is gratis.
Maar niks is helemaal gratis en je moet het wel implementeren.
En dat vraagt tijd en capaciteit, maar vooral ook kennis.
Kennis die overheden misschien nog niet hebben van nieuwe programmeertalen…
en ook inderdaad hoe je dan omgaat met open source.
Eén van de dingen die belangrijk is…
is dat je open source het liefst ontwikkelt in een community.
Als je gebruik maakt van open source en je past iets aan…
dan moet je het weer terugleveren aan de community…
zodat die daar weer gebruik van kan maken.
Nou, en hoe doe je dat dan?
Ja, wat we ook zien is dat bedrijven op dit moment closed source leveren.
En dan ontwikkelen ze software…
en dat verkopen ze tien, honderd, duizend keer.
Daar krijgen ze natuurlijk geld voor.
En bij open source ontwikkelen ze iets en daarvoor worden ze betaald…
maar vervolgens is het beschikbaar voor iedereen.
Ze hebben dus nieuwe businessmodellen nodig.
En wat is er nog meer nodig om het succesvol te implementeren?
Nou, ik denk dat één van de belangrijke dingen is…
is dat overheden en bedrijven goede kennis hebben van de licenties die er zijn.
Ik denk aan: kennis en capaciteit vrijmaken…
meedoen in communities die je ook gaat opzetten…
daar echt in willen investeren de komende tijd.
En een van de dingen waarvan ik hoop dat veel overheden die ook gaan doen…
is gewoon een eis stellen: als we iets met publiek geld gaan maken…
dan doen we het open source.
En wat betekent open source…
voor de samenwerking tussen overheid en private bedrijven?
GIULIETTA: Ja, open source vraagt…
om een veel nauwere samenwerking, veel meer afstemming.
Ik had het net al over nieuwe verdien- en businessmodellen.
Ik geloof dat overheid en markt…
er samen verantwoordelijk voor zijn om die te vinden.
En de verhoudingen veranderen ook.
Waar het eerst opdrachtgever-opdrachtnemer was…
die verhouding wil je nu veel meer naar samenwerking in een community…
elkaar meer kunnen vinden.
Waarom is open source werken nou echt de moeite waard?
Je werkt in een community…
en dat betekent dat je een heel grote groep mensen hebt…
waar je op kunt vertrouwen en op kunt steunen.
Dat betekent ook dat je van elkaars kennis gebruik kan maken.
Ik denk dat dat heel erg belangrijk is en dat helpt ook.
Het is ook een manier om dus langzaam die kennis op te bouwen.
Ik denk dat dat belangrijk is.
Dus, het is ook een nieuwe manier…
om markt, overheid en andere partijen te verbinden.
MARIE: Mathieu Paapst is internetrecht-jurist…
en rechtssocioloog, en vanuit zijn kennis in het IT-recht en het privacy-recht…
doceert hij hier in Groningen aan de Rijksuniversiteit.
Hij kan mij als geen ander vertellen…
hoe open source op een goede en veilige manier kan worden toegepast.
MARIE: Hallo, Mathieu.
MATHIEU: Hoi, hallo.
Wil je mij eens vertellen…
waarom is het binnen de overheid op dit moment nog helemaal niet standaard…
om open source te werken?
Het probleem binnen de overheid is dat men veel barrières ervaart…
wanneer men denkt aan het werken met open source-software…
het delen van open source-software…
maar ook net zo goed met het delen van open data…
of het gebruik van open standaarden.
MARIE: En aan wat voor barrières…
moet ik dan denken?
We weten uit onderzoek dat er vier soorten barrières voorkomen.
De eerste is financieel.
Mensen denken toch van: hé, als ik ga werken met open source-software…
of gebruik ga maken van open standaarden, dat kost mij geld.
Ik moet afscheid nemen van software die ik op dit moment gebruik…
daar heb ik misschien in geïnvesteerd en dat wordt dus als een barrière ervaren.
Een tweede, dat is een juridische barrière.
Men heeft op dit moment lopende contracten met leveranciers.
Daar kun je misschien moeilijk van af.
Of wat ook vaak gedacht wordt, is…
hé, als ik software ga delen met andere overheden…
dat is misschien wel een probleem met betrekking tot het mededingingsrecht.
Een derde, dat is de technische barrière.
Software dat wordt gebruikt binnen een organisatie…
en dat zit natuurlijk op een technische manier aan elkaar verknoopt.
En je kunt niet zo makkelijk zeggen van: hé, ik doe dit stukje software…
dat haal ik eruit en dat vervang ik door iets anders.
En de laatste is een organisatorische barrière…
en daar gaat het meer om de ervaring…
of het draagvlak binnen een organisatie.
Op een moment dat je met nieuwe software gaat werken…
nieuwe software, dat stuit altijd op weerstand.
Want mensen zijn gewend…
om te werken met een bepaald pakket van een bepaalde leverancier.
En je hebt het nu over het ervaren van barrières.
En zijn dat dan ook echt barrières?
Als je in werkelijkheid naar deze barrières kijkt…
dan zie je vaak dat het best op te lossen problemen zijn.
Als het al problemen zijn…
dus om die juridische even te noemen…
dan wordt de Wet Markt en Overheid vaak genoemd…
terwijl in de wet al de mogelijkheid is om open source-software te gebruiken.
MARIE: Maar zijn er nog andere manieren…
waarop die barrières overwonnen zouden kunnen worden?
Ja, een manier om inderdaad de barrières te overwinnen…
is om ze van tevoren in kaart te gaan brengen…
zoals: welke mogelijke barrières zie ik?
En zijn die er dan ook daadwerkelijk?
In de praktijk zie je inderdaad dat mensen vaak overvallen worden.
Men denkt er eigenlijk pas over na…
wanneer er al sprake is van een aanbestedingstraject.
En als je dan pas gaat kijken op welke manier…
je die bepaalde voordelen van open source kan behalen…
dan kom je gegarandeerd uit…
bij een oplossing die je eigenlijk niet had gewild.
MARIE: Dus een goede voorbereiding…
dat is meer dan het halve werk.
Dat is in dit geval zeker zo.
MARIE: Bart Jacobs heeft…
een brede belangstelling voor computerbeveiliging…
en de daarmee samenhangende maatschappelijke discussies.
Vandaag ben ik bij hem op bezoek in Nijmegen…
om hem te vragen wat zijn visie is op de open source-samenleving.
Bart Jacobs, de open source samenleving…
wat zijn nou volgens u traditionele argumenten om daar gebruik van te maken?
Een groot voordeel van open source- software is dat het transparant is.
In principe kan iedereen zien hoe de software werkt.
Je hebt er wel een beetje kennis van zaken voor nodig…
maar je kunt geen geheimen in die software stoppen…
en daar stiekem allerlei dingen mee doen.
Vervolgens kan de software hergebruikt worden…
dus andere mensen kunnen er op voortbouwen.
Dat vind ik met name in de publieke sector ook belangrijk…
dat de overheid die software laat ontwikkelen, met publieke middelen…
daar ook op voortgebouwd kan worden.
En verder is onafhankelijkheid een belangrijk punt.
Dus als je de software bij één leverancier bestelt, open source…
en die leverancier, die voldoet niet helemaal…
dan kun je de boel meenemen naar een andere leverancier.
En die gewoon verder laten werken aan diezelfde software.
MARIE: Dus het wordt min of meer eerlijker…
en gelijkwaardiger, als ik u goed begrijp.
Dat zijn belangrijke termen, inderdaad.
Dus die transparantie is politiek ook belangrijk…
zodat wij als burgers ook kunnen zien wat de overheid met onze gegevens doet.
En tegenwoordig is er meer.
Ja, ik heb er in een recent artikel op gewezen…
dat open source ook heel goed gebruikt kan worden als argument…
als strategisch instrument om 'big IT' buiten de deur te houden.
We hebben gezien in 2016, met de Amerikaanse verkiezingen…
en ook het Britse referendum…
dat via Facebook, mensen politiek gemanipuleerd worden.
En dat zijn dingen waarvan eigenlijk in Europa de consensus is…
dat willen we niet…
dat dit op een achterbakse manier via technologie gebeurt.
En daardoor moet je transparantie afdwingen…
met betrekking tot dit soort technologie.
MARIE: U bent een van de drijfveren achter IRMA.
Ja.
MARIE: Wilt u daar wat over vertellen?
Ja, IRMA is een inlogmiddel…
dat mensen als een app op een telefoon kunnen installeren.
En in die app kunnen ze gegevens over zichzelf verzamelen.
Eerst netjes met attributen, zoals: ik ben ouder dan 18 jaar.
Ik ben Nederlander, ik ben inwoner van Nijmegen…
dit is mijn BSN, dit is mijn paspoortnummer…
dit is mijn telefoonnummer.
Deze e-mailadressen heb ik enzovoort.
En die kan ik selectief onthullen.
Dus er is privacyvriendelijke technologie die mensen in staat stelt…
om afhankelijk van de context relevante dingen van zichzelf te onthullen.
MARIE: En IRMA is open source.
Zeker.
Bij de ontwikkeling van IRMA hebben we er heel bewust voor gekozen…
om open source te ontwikkelen, dus alle software die we maken te publiceren…
zodat anderen kunnen zien wat er precies met die gevoelige gegevens…
die in de IRMA-app opgeslagen worden gebeurt.
En hoe gaat dat dan, dat open source-softwareontwikkeling?
Want ik kan me voorstellen dat als er zo'n broncode bestaat…
en een ander bedrijf ziet: 'hé, die code kan netter'…
moet dan iedereen het daarmee eens zijn voordat die code echt aangepast wordt?
Of hoe werkt dat?
Het heeft alleen maar voordelen.
Het is het profiteren van de bijdragen die anderen geleverd hebben.
Waar men soms een beetje huiverig voor is…
is bijvoorbeeld als jij software schrijft…
en dat is dus een ambacht, en je weet dat het daarna open source wordt…
dan kunnen anderen dat ook zien.
En die kunnen bijvoorbeeld gaan zeggen: 'nou, dat is wel slordig geschreven.'
Dus daarvoor is men ietwat huiverig.
Aan de andere kant is dat dan ook een mechanisme…
om maar programmeurs er toe te dwingen om netter en zorgvuldiger te werken.
Dus ook op dat vlak zijn er allerlei voordelen.
Wat je vooral ziet…
is de tegenwerking vanuit bedrijven die commerciële belangen hebben.
Want juist door niet open source te werken kun je een lock-in situatie creëren.
Dat je voor iedere aanpassing van de software…
bij het oorspronkelijke bedrijf terecht moet.
En misschien is de software in eerste instantie wel redelijk goedkoop…
maar alle aanpassingen zijn vervolgens superduur.
Het is gewoon een businessmodel…
voor de verkopers van software is closed source een voordeel…
voor de kopers van software is open source een voordeel.
En omdat de overheid in Nederland één van de grote afnemers is van software…
is het juist in het publieke belang en het belang van die overheid…
en dus van ons allemaal…
dat er meer open source-software gebruikt wordt.