In 2020 verscheen er een brief van Raymond Knops…
met daarin de beleidslijn rondom open source.
'Open, tenzij' stond daarin geschreven.
Hoe kunnen we ervoor zorgen dat die 'tenzij' verdwijnt?
Hoe halen we staatsrechtelijke belemmeringen weg…
en implementeren we open source Rijksbreed?
Al met al: hoe kunnen we ervoor zorgen…
dat open source omarmd wordt binnen de gehele overheid…
zodat deze verweven raakt met de publieke dienstverlening van de toekomst?
MARIE: Arjan Widlak is directeur…
van de Kafka Brigade en hij is onderzoeker.
Dit doet hij met een blik op de informatietechnologie…
en de impact hiervan.
Ik ben vandaag hier in Amsterdam en ik ben bij hem thuis uitgenodigd om hem te horen…
over zijn visie op de ontwikkeling van open source binnen de overheid.
Goedemiddag, Arjan.
Hé, goeiemiddag, Marie. Leuk dat je er bent.
We gaan het hebben over open source.
Er is een Kamerbrief 'Open, tenzij'.
Kun je eens vertellen wat daarmee gecommuniceerd wordt?
De Kamerbrief 'Open, tenzij' doet een toevoeging aan het bestaande beleid.
Het bestaande beleid was dat open source-software in aanbestedingen…
een gelijke kans moet krijgen.
En bij gelijke geschiktheid heeft open source de voorkeur.
En de Kamerbrief voegt daar nou aan toe…
dat ook software die overheden zelf produceren of laten produceren…
actief openbaar gemaakt moet worden.
De overheid kan, neem ik aan, niet altijd open software gebruiken…
omdat sommige software ook vertrouwelijk moet blijven, lijkt me.
MARIE: Of klopt dat niet?
Ik kan me voorstellen dat er soms dingen vertrouwelijk moeten blijven.
Maar dat betekent niet dat je geen open source-software kunt gebruiken.
Ik begrijp heel goed dat die mensen die associatie maken…
die associaties zitten eigenlijk ook in de beleidsbrief.
Maar het klopt niet…
want er is helemaal niemand die je verplicht, als jij iets wijzigt…
om dat openbaar te publiceren.
Wij kennen die werkwijze inderdaad…
van de open werkwijze die de open source-licentie mogelijk maakt.
Organisaties die software publiceren op platforms…
omdat het een gestandaardiseerde licentie is…
drempelloos met elkaar samenwerken.
Dat maakt een open source-licentie inderdaad mogelijk.
Maar wat een open source-licentie ook mogelijk maakt…
is inderdaad die gebruiker daar een aanpassing aan laten doen…
en dat vervolgens geheimhouden.
Het werkelijke punt zit hem in de controle.
MARIE: Ja, en hoe gaat de controle dan?
Nou ja, je hebt dus zelf controle…
het staat niet onder controle van een private organisatie.
MARIE: Ja, en dat maakt het dus open source.
Open source-software is inderdaad software…
die jij voor elk doel mag gebruiken, die je mag aanpassen.
Je mag die software distribueren; hoeft niet!
En als je dat doet…
dan moet je de broncode meegeven aan degene aan wie je het geeft.
Maar niet aan de hele wereld.
En welke rol hebben aanbestedingen en inkoop…
in de implementatie van open source-software?
Wat we, denk ik, echt moeten leren bij de inkoop…
is dat we ons beter realiseren wat we kopen.
En dat wat we voor de bulk kopen dienstverlening is.
We kopen rechten.
En wat er nu heel vaak natuurlijk gebeurt…
is dat heel veel dienstverlening zich eigenlijk helemaal verweeft…
met het gebruiksrecht op die software.
Alsof het allemaal bij één product hoort.
Terwijl: wat kopen we eigenlijk?
We kopen aan de ene kant rechten…
en aan de andere kant dienstverlening daaromheen.
Als we dat scherper uit elkaar trekken, kun je ook veel beter inkopen.
En daar wordt een overheid uiteindelijk ook gewoon beter van…
want op het moment dat je dat niet doet…
als je het niet als een overdraagbare taak formuleert…
dan krijg je dat allemaal terug als exitkosten aan het eind van het traject.
Die gemakzucht van ontzorgd willen worden…
die komt als een boemerang.
Gemak aan het begin is pijn aan het eind.
Moet de overheid dan in de praktijk zelf softwareontwikkelaar worden…
nu ze steeds meer met open source gaan werken?
Nee, ook dat is een associatie die veel mensen hebben…
'je moet het allemaal zelf doen of met gedetacheerd personeel.'
Maar juist het tegendeel is waar.
Omdat die software zo makkelijk over te dragen is…
want ik kan gewoon de rechten overdragen…
kan ik met allerlei bedrijven werken…
kan ik met allerlei marktpartijen werken…
kan ik ook veel makkelijker kennis uit de markt halen.
Sterker nog…
ik kan zelfs met twee verschillende bedrijven tegelijkertijd aan de software…
die ik echt zie als onderdeel van mijn organisatie, werken.
Dat hoeft helemaal niet sequentieel.
Nu gaan we om de vier jaar opnieuw aanbesteden.
Dus je kunt eigenlijk veel beter een markt creëren…
die ook werkt als een markt.
En hoe zie jij open source zich de komende jaren binnen de overheid ontwikkelen?
Iedereen groeit nu ook op met de mogelijkheid…
dat je eigenlijk heel snel software kunt ontwikkelen…
omdat er allerlei componenten zijn, zoals databases en interfaces…
waarmee je eigenlijk heel snel iets kunt ontwikkelen.
En het zou toch eigenlijk heel raar zijn…
dat juist in de sector waar waarden als publieke toegang, transparantie…
publieke controle en onafhankelijkheid het allerbelangrijkste zijn…
dat ze juist daar in de val van papieren zekerheden zouden blijven lopen.
MARIE: Dat klinkt alsof we straks…
heel veel tijd overhouden…
want welke dingen hoeven we dan niet meer te doen?
Ja, wat we bijvoorbeeld niet meer hoeven te doen…
is een hele hoop papieren tijgers optuigen.
Zolang uiteindelijk software onder private controle staat…
en waarmee je dus een stuk afhankelijkheid organiseert…
moet je al die dingen die echt noodzakelijk zijn…
bijvoorbeeld ook de technische transparantie die soms nodig is…
als de rechter een uitspraak doet naar een andere procespartij…
die moet je allemaal van tevoren op papier zeker gaan stellen…
want als je dat niet doet: ja, jij bent niet 'in control'.
Dus met name heel veel van dit soort papieren zekerheden…
hoeven we niet meer op te tuigen.
En zijn er ook gesprekken of discussies…
die medewerkers van de overheid straks niet meer met elkaar hoeven te voeren?
Nou, een discussie die we straks waarschijnlijk niet meer hoeven te voeren…
is dat we misschien een beetje leuk kunnen gaan hobbyen…
maar op het moment dat we iets serieus gaan doen…
we dan niet meer met de amateurs gaan werken…
terwijl we straks allemaal vast wel weten dat als je dat zegt…
je dan eigenlijk de echte amateur bent…
want dan heb je dus duidelijk niet door dat bijna alles wat we om ons heen zien…
voor het grootste deel uit open source-software bestaat.
MARIE: Dus we kunnen er gewoon…
niet meer omheen.
We kunnen er niet meer omheen.
MARIE: Matthijs Goense werkt op het snijvlak…
tussen ICT en dienstverlening.
Met behulp van technologieën…
probeert hij de dienstverlening aan burgers te optimaliseren.
Ik ben heel benieuwd welke stappen we moeten zetten…
om de open source-ambitie te realiseren.
Nou, Matthijs, we hebben jou in het eerste inzicht al gezien…
over wat open source werken nou eigenlijk is.
En dan gaan we nu naar de praktijk…
want wat is daar de grootste uitdaging op het gebied van open source werken?
Eigenlijk bestaat open source al heel erg lang…
en er zijn heel veel mensen die zich bezighouden met open source–software.
Dus er is al heel erg veel bekend over hoe je dat het beste kan doen en hoe dat moet.
Alleen, wat wel de grootste uitdaging is…
is dat het voor de overheid nog best wel nieuw is.
En ik denk dus dat wij heel veel kunnen leren…
over open source-softwareprojecten die al bestaan.
Maar de grootste uitdaging voor ons zit 'm denk ik toch op het juridische vlak…
omdat het juridisch gezien niet méér werk is…
maar wel anders is dan wat we gewend waren.
Je moet na gaan denken over andere licentievormen…
je moet na gaan denken over intellectueel eigendomsrecht.
Misschien is wat je doet in strijd met de Wet Markt en Overheid.
Dus dat zijn allemaal onderwerpen waarover je kennis op moet gaan doen.
En vaak is die kennis er nog helemaal niet.
Dus dan moet je jezelf daar op in gaan werken.
Dat is vaak best wel een uitdaging.
Ik hoor je praten over licenties.
Wat zijn dat precies?
Er zijn, om te beginnen, heel veel verschillende open source-licenties.
Dus als je gaat googelen, dan krijg je hele lange lijsten.
Maar ik denk wat belangrijk is om te weten…
is dat de licentie grofweg twee dingen doet…
dus aan de ene kant beschermt het in zekere zin…
degene die de software publiceert.
Dus als iemand die software gebruikt en de computer gaat stuk…
dat 'ie bijvoorbeeld degene die de software gepubliceerd heeft…
niet kan aanklagen daarvoor.
Aan de andere kant zegt een licentie ook iets…
over wat de andere partij mag doen met de software.
En ik denk dat er grofweg drie typen licenties zijn.
Om te beginnen heb je de licentievorm die eigenlijk zegt…
'nou, jij mag doen met die software wat je wil…
zolang je maar zegt dat je gebruik maakt van mijn stukje open source.'
Maar daar hoef je alleen maar een vermelding van te maken, meer niet.
Een tweede vorm is dat je zegt: 'ja, je mag mijn open source-software gebruiken…
maar jij moet altijd dat stukje wat je gebruikt open source houden.'
Je mag dat niet commercieel gaan verkopen…
en dat is denk ik wel belangrijk – ook voor de overheid – om te weten.
Kies voor een licentievorm, als jij iets openbaar maakt of iets publiceert…
die je niet daarna commercieel terugverkocht krijgt aan jezelf.
Dus dat is goed om over na te denken.
En een derde licentievorm is dat, als je iets hergebruikt…
je niet alleen maar het stukje dat je hergebruikt openbaar moet houden…
maar ook alles wat je er bovenop bouwt en aan toevoegt moet open source zijn.
Dat is best wel een beperking voor degene die het hergebruikt.
Dus het is belangrijk om na te denken…
over welke van deze drie typen licenties je gebruikt.
Wat zou de overheid nu al kunnen doen om open source te gaan werken?
Een van de dingen die echt nodig is…
is dat mensen binnen overheidsorganisaties die zich bezighouden…
met het ontwikkelen van nieuwe software of het aanschaffen van nieuwe software…
echt het voortouw gaan nemen…
om open source-software te gaan gebruiken of zelf te gaan maken.
Omdat we zo gewend zijn closed source-software aan te besteden…
merk je dat we toch mensen nodig hebben die zeggen: 'hé, het kan ook anders.'
En ik denk dat als we dan een stap verder komen…
het wat makkelijker wordt om het een onderdeel te maken…
van de standaard inkoopprocedures…
en dat inkoopjuristen of juristen in algemene zin…
steeds meer beginnen te begrijpen hoe open source werkt.
Maar ik denk dat we moeten beginnen met een aantal mensen…
die toch echt het voortouw gaan nemen en open source op de kaart gaan zetten.
[ENERGIEKE MUZIEK]
GIULIETTA MARANI: Je hebt de hele organisatie nodig…
om het te implementeren.
Wees je daarvan bewust.
Kijk ook naar wat er al is van open source…
en hoe dat is geïmplementeerd en leer daarvan.
BART JACOBS: De overheid kan gewoon…
naar een bedrijf gaan en zeggen: 'wij willen die software…
we willen dat jullie het open source maken…
met jullie gedisciplineerde ontwikkelingsmethode.'
YVO HUNINK: Je ziet dat de ontwikkeling…
van open source binnen het ministerie van VWS…
een stuk verder is dan twee jaar geleden.
En de CoronaMelder-app heeft daarbij gewerkt.
Dus zoek ook zo'n soort toepassing in jouw organisatie waar je mee kan beginnen.
En dan komt de rest vanzelf.
EDO PLANTINGA: Samenwerken, met name over overheden heen…
dat past gewoon heel erg goed…
open source is daar gewoon een heel goed middel voor…
omdat je gewoon veel makkelijker bij elkaar in de keuken kunt kijken…
zoals: hoe werkt het bij jou? Of dat je software kunt hergebruiken.
Ja, en als overheid is dat gewoon een supergroot voordeel…
want we zijn allemaal niet elkaars concurrenten, dus dat is alleen maar goed.
RON ROOZENDAAL: Durfde je te bediscussiëren…
met de mensen om je heen waar je aan werkt?
Durfde je te vertellen wat je beleidsopties zijn?
Durfde je te vragen aan je leidinggevenden…
'mag ik dit bespreken met de buitenwereld?'
Dus de eerste stap naar openheid is de stap zelf zetten.
MELANIE RIEBACK: Er is geen betere gelegenheid dan nu…
om er echt voor te zorgen…
dat we de belangen van de mensen kunnen integreren…
dan alleen maar de gebruikelijke gang van zaken van de afgelopen 40 jaar.