Als je de afgelopen jaren kijkt hoe het overheidsoptreden is geweest...
...en soms ook, toch wel behoorlijk uit de rails is gelopen...
...dan is ethisch handelen, rechtsstatelijk handelen...
...juist handelen heel belangrijk.
Democratie en de rechtsstaat zijn...
...twee grote begrippen die normaal gesproken met elkaar in balans staan.
Een goede politicus heeft een visie en die visie is gestoeld op waarden.
Dat gaat altijd over waarden.
En een politicus die probeert de waarden te bereiken...
....die hij of zij belangrijk vindt voor de samenleving.
Maar wat we zien is dat de aard van onze democratie verandert.
We zien veel meer partijen opkomen.
We zien partijen opkomen die populistisch zijn....
...en die denken voornamelijk...
...vanuit wat we noemen het meerderheidsdenken, wat het volk wil.
Deze partijen zijn veel minder goed in het zoeken naar consensus.
Ik denk dat in heel veel overheidsorganisaties...
...er toch een behoorlijke angst regeert...
...van ja, dit is nou eenmaal wat de politiek wil.
Of dit is wat de leiding vindt en ik denk dat...
...het belangrijk is om daar afscheid van te nemen...
...en dat je als ambtenaar toch ook wel...
...weet dat je ook gaat over maatschappelijke aanvaardbaarheid.
Als ik langs het ministerie van Buitenlandse Zaken loop...
...en ik zie daar allemaal ambtenaren demonstreren, dan denk ik goh,...
...toch vreemd dat jullie dat buiten moeten doen.
Jullie kunnen dat kennelijk niet binnen doen,...
...dus er is nog wel een wereldje te winnen, zo links en rechts.
Het is belangrijk dat mensen die hier werken...
...dat alle meningen worden gehoord...
...en dat iedereen meedoet aan die discussie.
En dat er geen invalshoek, geen visie,...
...geen idee daarover van tevoren wordt uitgesloten van het gesprek.
Ambtenaren zijn professionals en die hebben gewoon...
...een plicht, zou je bijna kunnen zeggen, van...
...als zij voelen van hier wordt getornd aan...
...de beginselen van de democratische rechtsstaat,...
...dan mag je dat bespreekbaar maken.
En dat heeft niks te maken met dat je dan een persoonlijk probleem hebt,...
...of dilemma of met je eigen morele kompas.
Nee, het is je professionele plicht om te kijken van hey...
...en dan wel met anderen samen, is het relevant...
...voor wat we aan het doen zijn hier?
Dus het is goed dat er een programma is dat mensen...
...middelen en ruimte en tijd en aandacht geeft.
Maar uiteindelijk is ethisch handelen niet iets...
...wat je op vrijdagmiddag in een zaaltje doet.
Je moet dat dag in, dag uit...
...moet je de ruimte voelen om het goede te doen...
...in je dagelijks functioneren.
En dan is de kans dat het misloopt bij de overheid een stuk minder.
Als praktijkbouwer...
...probeer ik ruimte te maken voor het stellen van vragen...
...en nadenken over het goede in relatie tot je werk.
Ik merk wel dat er steeds meer vanuit beleidsdirecties,...
...ook in de organisatie...
...vraagtekens worden gezet naast hetgeen wat we doen.
En dat vind ik eigenlijk echt heel mooi en inspirerend.
Maar die gaan dan over je rol als ambtenaar, je rolopvatting...
...en ook over polarisatie en over emancipatie.
Ik merk dat dat soort dingen steeds meer beginnen te prikkelen.
Wat moeilijk is, is om tijd te claimen.
Dus we vragen voor een dialoog minimaal twee uur van je tijd.
En dat is best een flinke investering.
Maar als we mensen over de streep hebben en ze gaan er echt voor zitten,...
...dan merk ik dat ze het ook leuk vinden om te doen, ten eerste...
...ze zeggen heel vaak van dit moeten we vaker doen.
En dat er rijke inzichten ontstaan...
...die impact hebben in het vervolg.
Of iedereen er altijd op zit te wachten?
Ik denk dat het antwoord nee is.
Niet altijd.
Ik denk dat er ook altijd dingen zijn die...
...in het moment meer aandacht vragen.
Dat toch dat politieke bewind soms heel...
...en die infiltratie daarin,...
...heel centraal staat.
Dat we daar nog steeds gevoelig voor zijn.
Tja, wat heb ik zoal dan meegemaakt en te horen gekregen?
Ja, dat hoeft helemaal niet.
Dat hoeft helemaal niet...
...want sinds de toeslagenaffaire is iedereen wakker en...
...medewerkers kunnen gewoon bij hun managers terecht.
Nou, dat klinkt niet als: 'hey, inderdaad...
...hier hebben we wat te doen.'
Ik vind dat er niet genoeg vrijheid, ruimte en veiligheid is.
Die systeemdruk waar ik het over had,...
...die is echt heel sterk en vraagt dat het actief georganiseerd wordt:...
...die vrijheid of die veilige vrije ruimte.
Ik denk dat wij ons nog niet vrij genoeg voelen, nee.
Ik denk; er is wel vrijheid, dus ik ben niet heel somber daarin...
...maar ik weet wel van mensen, collega's...
...die ik spreek, dat sommigen best een drempel voelen...
...om het gesprek over dit soort onderwerpen aan te gaan...
...en ook dat ze het soms spannend vinden wat het los gaat maken...
...als je hiermee start.
Soms moet je de dingen doen die je moet doen waarvan...
...je echt denkt; dit hoort bij mijn mijn functioneren hier.
Dan is het heel belangrijk dat mensen als...
...leidinggevenden maar ook een programmadirectie...
...als Dialoog & Ethiek je moreel de ruimte verschaft om dat te doen.
Dat er in ieder geval nog ergens een plek is...
..van mensen die zeggen; ja, neem dat risico maar.
Ik snap heel goed dat er in het dagelijkse bestaan...
...of in het dagelijkse werk, dat je ook gewoon...
...je bureau leeg moet krijgen of je e-mailbox.
Dus natuurlijk moet er ook gewoon gewerkt worden, zal ik maar zeggen.
Maar het is niet niet werken om na te denken over...
...hoe je je werk goed doet.
Als je niks doet als overheid dan is het wachten op de volgende overheidsramp.
En we zien allemaal wat het toeslagenschandaal heeft gekost.
We hebben gedacht; oh we zijn slim bezig...
...want we gaan fraude hard aanpakken.
En toen had je ombudsmannen...
...die waarschuwden, toentertijd Alex Brenninkmeijer; dit gaat mis.
Al die signalen zijn allemaal gemist.
Iedereen zei; nou, we gaan lekker door en nu zijn...
...we volgens mij negen of tien miljard verder.
Mijn ideaalbeeld voor de toekomst...
...van de overheid, van de ambtenaar...
...is dat we een een overheid hebben,...
...een bouwwerk van een overheid hebben...
...waar alle meningen en perspectieven een plek hebben.
En dat wij als ambtenaren kunnen zorgen dat die meningen...
...altijd een plek krijgen doordat we zorgen...
...dat macht zich niet kan concentreren...
...te veel om één persoon of om een groep personen heen.
Ik zou liever willen zien...
...dat er een omgeving ontstaat waarin mensen openlijk durven te twijfelen.
De ideale overheidsorganisatie...
..voert wetten en regels uit, maar...
...altijd met het morele kompas op scherp.
Dus altijd nadenken over wat we doen en ook wijzen op de risico's...
...die bij het uitvoeren van de wet van toepassing zijn.
Ik weet dat een gevleugelde term is; dat je durft tegenspreken.
Maar ik zeg liever dat je je durft uit te spreken...
...of dat je durft ergens voor te gaan staan...
...ook al verwacht je geen applaus.
Ik ben vrij pessimistisch over hoe het gaat in de samenleving.
Ik denk dat ik dat deel met heel veel andere burgers.
Maar ik ben hoopvol over...
...het rechtvaardigheidsgevoel dat bij veel mensen,...
...en in het bijzonder bij ambtenaren, die uiteindelijk ambtenaar...
...zijn geworden om iets goeds te doen voor de samenleving...
...dat die daar sterk is.
In een autocratie ligt het vast wat een goed leven is.
En dan is er één vorm van leven die het beste is...
...en daar moet je je dan aan houden.
En het hele staatsapparaat dient er dan toe om...
...die ene vorm van goed leven te dienen, eigenlijk of mogelijk te maken.
Maar in een democratie kan het niet zo zijn dat...
...het bij voorbaat vast staat wat de juiste invulling van het leven is.
Dat blijft een levend, vibrerend, vitaal onderzoek, steeds weer opnieuw.
Wees je bewust wat je opdracht is, wat je missie is...
...in die functie, die je hebt en hou daaraan vast.
Geef daar inhoud aan.
Dan heb je recht van spreken. Maar spreek dan ook.