Ja ze kwamen van ergens anders, dus we hebben het hier
over een witte binnenlandse migratie. Maar het gaat ook...
Ik heb een ingezonden brief in het Algemeen Handelsblad
vanuit Medemblik, waar ze ook naar toe zouden gaan,
is dat Ja, de Schokkers zijn een ander ras waar wij als Noord-Hollands ras
ons niet toe kunnen verhouden. -Nou, hartelijk
welkom bij de Overheid van Nu, Eva. Dank je wel.
Eva vriend. Schrijver, journalist en historicus.
Je schreef de afgelopen twaalf jaar boeken over Flevoland
waar je zelf opgroeide en woont. Nou, niet alleen maar,
maar wel een aantal in ieder geval. Het is toch een beetje je thema.
En we gaan het hebben over je laatste boek 'Het eiland van Anna'
dat vorig jaar uitkwam en de prijs voor het beste non-fictie boek
op Radio 1 won. Misschien wel meer prijzen,
maar dit was wel... -Wat nominaties,
maar eigenlijk was dit wel... Hier was ik al heel blij mee,
met deze prijs. -Waar gaat het in het kort over?
Nou ja, het is grappig, want jij zegt dat ik over Flevoland schrijf
en dan denk ik altijd meteen van ja maar ik probeer er wel wat universele...
Het gaat mij meer om de universele thema's die eronder liggen.
Ja, en hier gaat het over... in Het eiland van Anna
gaat over de geschiedenis van Schokland. Schokland is een eilandje
dat midden in de Zuiderzee lag en waar vandaag
de dag Flevoland en het IJsselmeer liggen. En Schokland was een heel klein eilandje
wat strategisch midden in de Zuiderzee lag en dat de overheid
in 1859 besloot te ontruimen. Dus er was daar een vissersgemeenschap
van 700 mensen en die moesten vertrekken. Die moesten vertrekken!
Dus dat was een hele heftige ingreep. En wat ik heb onderzocht in mijn boek
is oké. Dit is dus het eilandje, visserseilandje Schokland.
Mensen leefden daar. Die moesten vertrekken.
En hoe heeft dat die gemeenschap gevormd? En hoe werkt dit tot
op de dag van vandaag door? Dus het gaat eigenlijk over Schokland,
maar het gaat nog meer over identiteit. En de ondertitel is niet voor niks
de geschiedenis van een thuis. Je voelt je verbonden met een plek,
je voelt je ergens thuis en. En hoe werkt dat dan?
Hoe werkt dat? -Ja, waarbij je het dus uiteindelijk
ook hebt over gemeenschapsvorming en gemeenschapszin.
En wanneer voel je je verbonden met elkaar en wil je iets betekenen
voor een gemeenschap? -Ja, en het boek begint in 1948 met Anna
die in de deuropening staat van haar huisje.
Ja, zij woont daarnog alleen op dat moment geloof ik, als ik het goed heb.
Ja, en kun je dat fragment voorlezen? Ja. -Dat is goed.
Anja is de hoofdpersoon van mijn boek. Wat interessant is aan Anja is
zij is geboren in 1910, dus ver na het moment van ontruiming.
Maar zij komt uit zo'n Schokker-familie en zij voelt zich nog altijd verbonden
met dat eiland. "Anja stond in de deuropening
naar de lege, onverharde straat te staren. Het voelde alsof haar iets ontglipte.
Ze was één van de laatste bewoners. Op bijna alle voorgevels
had een gemeenteambtenaar het bordje "onbewoonbaar
verklaarde woning" getimmerd. Vooraan huisde nog een vishandelaar
met zijn gezin. Zelf had zij geen man, geen kinderen.
Sinds haar vader dit najaar was overleden, woonde ze alleen.
Voluit heette ze Johanna Diender, maar haar familie
en buren noemden haar lange Anna. De nichten en neven
die ik over haar spreek, schatte haar op één meter vijfentachtig.
Als ze door haar eigen voordeur liep, moest ze haar hoofd buigen."
Ik zal een klein stukje overslaan. "Anna wist wel dat haar tijd was gekomen.
Ze moest afscheid nemen van de buurt. Haar kleine één kamerwoning
was tochtig en vochtig. Ze sliep onder een pannendak
dat niet was afgetimmerd. Het rook er naar de visnetten
die haar vader en ooms er jarenlang te drogen hadden gehangen."
Ja, en nou is het mooie eigenlijk dat dit huisje waar zij woont,
dat is het huisje wat oorspronkelijk op het eiland stond,
toch? -Ja, want de overheid besloot dus in 1859,
toen die Schokkers die eilanders weg moesten...
Want, de overheid was bang dat als ze die huisjes niet zouden afbreken,
dat ze dan misschien zouden terugkeren. Want de mensen, ja,
het was een een zwaar leven op dat eiland en het overstroomde regelmatig
en het was er armoedig. Maar mensen voelden zich wel verbonden
met die plek. Het was een soort zoals je vandaag
de dag een Waddeneiland hebt. Het was ook een prettige plek,
dus de overheid dacht als die mensen niet hun huisje afbreken,
dan gaan ze misschien als het een paar weken goed weer is
en ze hebben weer wat verdiend met de visserij keren ze terug.
Dus op voorwaarde dat ze hun huisje afbraken
kregen ze een zogenoemde ontruimingsvergoeding.
Dit was het plan van de overheid en dus is dat huisje afgebroken.
Anna's grootvader heeft het huisje afgebroken
en in Kampen weer opnieuw opgebouwd. En dat was waar zij in 1948
nog in haar eentje woonde. -Ja, en dan
moet ze daar trouwens ook weer weg. -Want dan...
Dit is het begin, 1948, van de wederopbouw en de gemeente Kampen besluit
dat die buurt gerenoveerd moet worden. Dus je hoort vanuit allerlei momenten
greep de overheid verregaand in in het leven van deze mensen.
Ja. -Zonder dat ze daar echt
iets over te zeggen hadden. -In in 1859 dus.
Dan wordt dus ook het jaar daarvoor de Wet tot ontruiming
van Schokland aangenomen. Dus een aparte wet.
Ja, en wat was nou eigenlijk het de de, de, de, de essentiële?
Waarom moest dit eigenlijk? Waarom moest het nou eigenlijk
precies ontruimd worden, volgens de overheid dan?
Ja, nou, eigenlijk omdat het te duur werd. Ja dus er was een stenen dijk.
Daar hadden ze meer dan 500.000 gulden ingestoken,
wat in die tijd een immens bedrag was. En en ze dachten die, die zeewering
het wordt onhoudbaar. Schokland is veengrond,
dus het was heel kwetsbaar. Dus iedere keer als er een storm was,
werd er een stuk land weggeslagen. Dus het was een beetje water
naar de zee dragen. Slechte metaforen in deze context,
maar dus het werd gewoon te duur en en dus het ging eerlijk...
Dus belangrijk om te weten: het ging niet zozeer om die bewoners
die een heel zwaar bestaan hadden. Wat de doorslag gaf
is dat de overheid vond dat het te duur werd en en
en dat is dus, voor in die tijd was dat een een vrij grote stap
voor de overheid om zo'n grote beslissing te nemen.
En over welke overheid hebben we het dan? -De centrale overheid was
dat was een wet vanuit de dit, de de, de, de Tweede Kamer, de minister
en uiteindelijk de koning die zijn handtekening zette.
Koning Willem III. -Precies. En als het dan gaat
om de uitvoering, dus om zorgen dat die mensen
daar allemaal weg gaan en wegblijven. Wat, wat, hoe, hoe?
Uhm nou dat is grappig deze vraag is nog nooit aan mij gesteld,
maar ik snap dat in de podcast van Overheid van nu heel relevant is.
Dus de centrale overheid nam dit besluit en dat werd uiteindelijk
natuurlijk uitgevoerd door de de burgemeester van Schokland
in samenspraak met de commissaris van de Koning van Overijssel,
dus de provincie en ook in die tijd belangrijk,
de lokale autoriteiten dus. En dat was toen ook de pastoor,
de onderwijzer, want dat waren mensen naar wie geluisterd werd
door de gemeenschap. Dus de burgemeester van Schokland
heeft geprobeerd ervoor te zorgen dat de Schokkers ergens terecht konden.
Dus die schreef brieven naar collega burgemeesters in het Zuiderzee gebied,
naar Volendam, naar Enkhuizen, naar Kampen met de vraag of ze daar
of die gemeente een paar Schokker gezinnen wilden
opvangen. Dus dat was uiteindelijk iets voor de decentrale overheid,
voor de voor de gemeentes. -Die ook helemaal
niet zo enthousiast waren daarover toch al die Schokkers op te nemen. Hoe zat dat?
Ja, nou dat ja dat je moet eigenlijk... Midden negentiende eeuw
was er nog niet een bijstandswet zoals we die vandaag de dag kennen?
Dus dat was een zaak voor de kerk en en voor de particulieren.
En als die het allemaal niet meer redden, kon je als laatste station aankloppen
bij de overheid. Maar dan als je... dus dan klopte je aan
bij de overheid, bij de gemeente waar je was geboren,
maar Schokland werd opgeheven. Dus die Schokkers
die dus vrij armlastig waren omdat je als visser
een heel onzeker inkomen hebt. Dus dan dacht de gemeente Enkhuizen
bijvoorbeeld dacht ja maar als zij dat hier wonen
en ze zijn straks toch echt want ze zijn nu al arm
en ze kloppen straks aan, dan kunnen ze niet naar Schokland,
want die gemeente bestaat dan niet meer. Dus die burgemeesters
van die van die Zuiderzee gemeente waren dacht ik ja, dat kost ons
dan heel veel geld. En we hebben al eigenlijk geen woningen
voor onze eigen bewoners. Ook toen was er woningnood
en bovendien hadden de Schokkers niet een hele goede reputatie,
dus ze waren bang. Het was een ja. -Waar zat dat hem in?
Ja, ze kwamen van ergens anders, dus we hebben het hier
over een witte binnenlandse migratie. Maar het gaat ook.
Ik heb een ingezonden brief in het Algemeen Handelsblad
vanuit Medemblik, waar ze ook naar toe zouden gaan,
is dat Ja, de Schokkers zijn een ander ras waar wij als Noord-Hollands ras
ons niet toe kunnen verhouden. Ze hebben hele wijde broeken aan.
Dit soort, dus het was ja gewoon vreemdelingenangst.
En als het dan trekken trekken naar het nu zeg
maar de lessen die die toen zijn geleerd wat wat wat is
is zijn er lessen geleerd die...? -Nou dat is natuurlijk heel interessant,
want je kan. Dit is een totale not in my backyard-discussie.
Want dat is wat die burgemeesters ook zeggen we hebben op zich geen.
Dat zie je ook echt in die brieven die de burgemeester terugstuurt
naar de burgemeester. Ja, we vinden het heel vervelend
voor jullie en we snappen dat jullie daar weg moeten
en dat het leven daar heel zwaar is, maar wij hebben geen plek.
Nou, dat is gewoon een hele interessante parallel.
Ik ben in eerste plaats historicus, dus dan is inderdaad de vraag
of de geschiedenis... of de geschiedwetenschap
ervoor bedoeld is om lessen uit te trekken.
Maar het is natuurlijk wel sowieso heel belangrijk om kennis van te nemen
en om je erin te verdiepen en dus sowieso te constateren
dat deze gesprekken dus ook midden negentiende eeuw al werden gevoerd.
En nu en dan gaat het dus nog over witte binnenlandse migranten van wie
je denkt nou ja, hoe moeilijk kan het zijn en hoe ermee werd omgegaan
en wat... Nou, wat ik dus heel interessant vind is dat dit dus midden negentiende
eeuw was, 1859 was. We zijn zo'n 166 jaar verder inmiddels
en dat het dus tot op de dag van vandaag doorwerkt in die Schokker families.
Dus als ik een les heb... Waar de overheid zich sowieso
rekenschap van zou mogen geven, is dat ze dus heel veel invloed hebben
op het persoonlijk leven van mensen. Dat als je zo'n beslissing neemt
vanachter je bureau en een handtekening zet en en
en dat beleidsstuk opmaakt, in dit geval de ontruiming van Schokland,
dan weet dan dat je dus dat het over mensen gaat.
En Wat kunnen ze dan doen om die...? -Praten met die mensen,
je daar rekenschap van geven. Kijk, ik vind... ja
dat, dat heb ik ook een beetje als ik hier rondloop, moet ik bekennen.
Maar het gaat dus al heel snel over legenda's en rood gaat
letterlijk als stond er net iemand op het podium
die het had over groen en geel en rood. Dus groen is natuur en blauw... nee
rood is bebouwing dus... En dat zijn dus mensen
hè, dat rode vakje op je legenda. Dat zijn dus mensen
die dus moeten verhuizen of ja daar moeten gaan wonen.
Dus we kunnen wel zeggen we moeten dit... We zijn vandaag in Almere.
Er moeten tienduizend woningen bijkomen omdat Nederland
een tekort aan woningen heeft en die moeten dan ergens wonen.
Laten we tienduizend woningen bij Almere gaan bouwen.
Maar daar moeten dan dus mensen gaan wonen.
Dat is toch wel belangrijk om je daar sowieso rekenschap van te geven.
Ja, en dus behalve dat ze de bestuurders en de ambtenaren,
de mensen moeten zien achter de kleurtjes en de legenda's,
moeten ze dus ook jouw boek lezen. Ja! Sowieso.
Nou, eerlijk gezegd vind ik die legenda's iets belangrijker
dan dat ze mijn boek lezen, maar het zou wel heel leuk zijn.
Dank je wel voor dit gesprek. Dank jullie wel!