"Die moeten van tafel."
"Vandaag trokken ze door de provincie." "-Er gaat niemand rustig slapen."
"Wat er nog gaat komen, weten we niet."
Vier jaar lang bestudeerde het programma Risico's en Verantwoordelijkheden...
de risico-regelreflex.
...heeft aan zeker 14 mensen het leven gekost.
Reflexen en voorbeelden waar de overheid bovenmatig ingreep...
hiertoe aangejaagd door politici, journalisten en burgers.
Te veel risico-uitsluiting... -"De laatste chloortrein heeft gereden."
en overreageren op incidenten. Dat kan anders.
Hoe kan het Nederlandse bestuur beter omgaan met deze risico's?
Ik begrijp dat politici of andere bestuurders risico's zo veel mogelijk willen uitbannen.
Dat is op zich ook wel in orde, aan de ene kant.
Aan de andere kant, als je geboren wordt... De rest van je leven is één groot risico.
Er is een ernstig probleem, in de media en op internet windt iedereen er zich over op...
en de politiek gaat zich plaatsvervangend opwinden.
Dat is een soort waanbeeld. Bestuurders vertellen zichzelf dat er enorme druk is.
Daar hebben ze dan wel wat voorbeelden voor...
maar dat is dan een aantal burgers waar ze tegenaan gelopen zijn.
Dat is niet dé burger.
De zogenaamde angst voor maatschappelijke onrust.
De kracht die zegt dat de bevolking dom is...
en dat die bevolking van jou verwacht dat je allerlei veiligheidsmaatregelen neemt.
En een heel andere belangrijke kracht...
is allerlei vormen van specialistisch eenzijdig advies...
die altijd op een klein gebied zeggen:
Daar moet je investeren, daar kun je de veiligheid verbeteren.
De druk waaronder je moet werken is soms gigantisch.
Als oud-beleidsambtenaar heb ik met ministers veel crises meegemaakt.
De druk waaronder je dan staat is enorm.
Soms neemt zo'n minister dan willens en wetens een slechte beslissing...
gewoon omdat hij of zij geen andere manier ziet om onder de druk uit te komen.
...naar de toekomst, of de overheid het kan voorkomen naar toekomstige situaties toe.
Het feit dat gezegd wordt 'iedereen vraagt om ingrijpen', durf ik te betwijfelen.
Het zijn meestal de politici en journalisten die vragen om ingrijpen.
Maar ik geloof helemaal niet dat als je de burger zou vragen...
'u woont nu naast 'n lpg-station, maar dat is hartstikke risicovol, u moet verhuizen'...
denkt u dan dat die burger dat wil? Ik geloof er niets van.
Ik denk dat die burger wil dat we het zo veilig mogelijk doen...
en dat we zorgen dat het op orde is en dat dat af en toe gecontroleerd wordt.
Het overreageren op risico's leidt tot een overmaat aan wet- en regelgeving...
en overbodige interventies. Een maakbaarheidsidee...
dat alleen maar tot teleurstelling bij burgers en media kan leiden.
Bijvoorbeeld het teenslipperincident in Maastricht.
Een wat dommig ongeluk met vrijwilligers op teenslippers op een oud-papierwagen...
leidt tot relatief grote uitgaven voor de gemeente.
Onder het mom 'dit mag nooit meer gebeuren!'...
worden alle vrijwilligers opgeleid en werkkleding wordt verstrekt.
Viel dit wel onder de gemeente? En was dit sowieso geen eigen verantwoordelijkheid...
een kwestie van even nadenken geweest?
Met dat geld kan de gemeente Maastricht natuurlijk heel veel andere dingen doen...
die aantoonbaar veel meer veiligheid opleveren.
Maar daarvoor moet je wel durven...
om de verantwoordelijkheid te leggen waar die hoort.
En dat is in dit geval bij iemand...
die wel of niet op een verstandige wijze oud papier ophaalt.
Ook als het iets is waar een lokale overheid of een bedrijf over gaat...
voelt een politicus zich geroepen om voor redder in de nood te spelen.
Dan wordt de overheid er alsnog de facto verantwoordelijk voor.
Bij zo'n crisis bestaat dus het gevaar...
dat de overheid veel zwaarder geschut inzet dan nodig is.
Ik ben niet zo voor een dichtgekitte samenleving met allerlei regels.
Dat werkt verstikkend.
Ik vind wel dat je een paar basisregels moet hanteren...
waar iedereen zich aan moet houden.
Maar voor de rest moet je vooral je verstand gebruiken als bestuurder...
en ik vind dat de bewoners van een land ook grote verantwoordelijkheid hebben.
Maar hoe communiceer je die eigen verantwoordelijkheden en risico's?
Hoe wapen je je tegen de valkuil van de risico-regelreflex?
Hoe organiseer je alternatieven? Dat is een grote uitdaging voor de bestuurder.
"Dat kan en mag absoluut niet en dat moeten we ook niet willen."
"Wat gaat de nabije tijd brengen en hoe gaan we daar zo goed mogelijk mee om?"
Wat is de dynamiek van de risico-regel- reflex? Wat gebeurt er in een periode...
waarin incidenten leiden tot de roep om nieuwe ingrepen?
De risico-regelreflex doet zich voor...
binnen een breed scala aan onderwerpen en risico's, op alle terreinen.
Van jeugdzorg tot verkeerssituaties, voedselveiligheid en ramppreventie.
Samen met een ervaren bestuurder en een milieuactivist van het eerste uur...
onderzoeken we een bekende casus.
Je moet nooit kijken naar economische belangen...
maar altijd naar 'wat kan er gebeuren in de meest ernstige situatie?'
Ik denk dat onder de druk van de publieke omstandigheden...
bestuurders vaak willen laten zien dat ze er echt heel serieus mee bezig zijn.
Al jarenlang protesteerden actievoerders tegen deze chloortransporten.
En dan komt er een enorme explosie in Enschede...
die heel bestuurlijk Nederland in paniek brengt.
"Er ontstaat een gigantische vuurbal en een drukgolf..."
"waardoor brand uitbreekt in het centrale bunkercomplex."
De beelden gaan de hele wereld over.
De vuurwerkopslagplaatsen in Nederland krijgen te maken met nieuwe regels.
Ook domeinen die niets met de vuurwerkramp te maken hebben...
worden ineens met andere ogen bekeken. Het chloortransport door AkzoNobel...
dat al decennia onder de meest strenge regelgeving ter wereld opereert...
komt onder druk. "-Ze waren al die tijd omstreden."
"Het transport vond plaats door dichtbevolkt gebied."
Jacques Wallage, toenmalig burgemeester van Groningen, pakt de handschoen op.
Na een tijdje heb ik de vraag gesteld: Kan iemand mij vertellen hoe riskant dit is?
Wat dan blijkt is precies het dilemma waar iedereen mee komt te zitten:
De kans dat zoiets gebeurt, dat zo'n trein ontploft of uit de rails loopt...
is heel erg klein. Maar als het gebeurt, is het onoplosbaar.
Dan ben je van de wind afhankelijk. Dat soort debatten moet je heel zakelijk voeren.
Zakelijk op grond van de vraag: Hoe vaak kan zoiets voorkomen?
En als het voorkomt, hoeveel middelen heb je dan om het probleem op te lossen?
In het geval van de chloortrein zou het bestuur machteloos staan.
Dat was voor mij doorslaggevend.
Ook al is de kans heel klein, je wilt niet dat je je bevolking dan niet kunt beschermen.
Remi Poppe, al meer dan dertig jaar milieuactivist...
en indertijd ook Tweede Kamerlid voor de SP...
vindt dat je altijd moet uitgaan van het worstcasescenario.
Kijk naar Chemie-Pack.
Niemand had verwacht dat een bedrijf zo totaal in de fik zou kunnen vliegen.
Niemand snapt het nog, bij wijze van spreken.
Ik kan er nog wel iets over zeggen, maar... Altijd worstcase.
Als er wat gebeurt, is het ook zo rampzalig dat je niet alle risico's kunt wegnemen.
En daarom moet je altijd kijken of we niet kunnen voorkomen dat het risico ontstaat.
In dit geval van chloor:
Stoppen met die transporten en ga het maken waar je het nodig hebt.
Belangenverenigingen en lobbyisten blazen oude doelen nieuw leven in...
op momenten dat de actualiteit daar kansen voor geeft...
en de veiligheid in het geding lijkt.
Overal zijn we langs de sporen mensen gaan informeren...
over wat de risico's zijn, die niemand kent.
Daar zijn ook de lokale bestuurders zo van geschrokken.
'Ja, dat moeten we zo niet meer willen.'
Dat komt omdat politici doodsbang zijn...
om het stempel te krijgen dat ze het niet zo nauw nemen met de veiligheid.
Soms kun je risico's politiek verkopen als iets wat sexy is...
maar in verreweg de meeste gevallen zijn ze politiek gezien dodelijk.
Dat door heel veel mensen telkens wordt gewezen op worstcasescenario's.
Als het misgaat, zijn de effecten groot.
Als je die redenering doortrekt, kun je geen chemische industrie in Nederland hebben.
Want bij elke vorm van ongevallen in de chemische industrie...
kunnen heel veel mensen om het leven komen.
Bestuurders hebben gauw de neiging om te zeggen:
'Gaat u maar rustig slapen, we hebben alles in de hand, het risico is minimaal.'
Dat is niet het geval. Als Chemie-Pack brandt zegt de burgemeester:
'Er is geen gevaar voor de gezondheid.'
Terwijl je achter hem die vlammen op zag doemen.
Dat maakt de overheid onbetrouwbaar en de onrust bij de bevolking des te groter.
De SP mobiliseerde duizenden burgers met spandoeken...
en protesten langs de weg. Hoe ga je daar als bestuurder mee om?
"Afgelopen nacht heeft de laatste chloortrein door Nederland gereden."
"De omstreden transporten zijn niet langer nodig..."
"nu AkzoNobel een nieuwe chloorfabriek heeft gebouwd in Delfzijl."
"De productielocatie in Hengelo wordt gesloten."
"Bijna 300 arbeidsplaatsen gingen daar verloren."
In het geval van de chloortrein vonden bestuurders en activisten elkaar.
Als je voor de productie van chloor alternatieven hebt...
dan met dat spul door steden te rijden...
vind ik het van groot belang dat dat alternatief gepakt wordt.
Minister Pronk heeft er een flink bedrag voor uitgetrokken om dat te doen.
En ik geloof dat dat wijsheid is. We leven in een heel dichtbevolkt land.
Je moet dus heel secuur kijken: Welke spullen moet je echt transporteren...
en voor welke kun je structurele maatregelen nemen.
Dus ik zou ook nog steeds adviseren om zoiets te doen.
Er zijn 300 arbeidsplaatsen verdwenen. Waar is Hengelo in deze discussie?
Die zijn gewoon werkgelegenheid kwijtgeraakt.
Dan denk je: Oké, dat is geld. Maar geld is ook gezondheid en veiligheid.
Daar is een keuze tussen veiligheid A en veiligheid B.
En veiligheid B is moeilijker te zien.
Dat zijn banen waardoor mensen betere inkomens hebben...
waardoor ze gezonder eten, waardoor ze betere scholing krijgen.
Daar heeft zo'n regio uiteindelijk veel meer aan dan dat hele hypothetische scenario...
waarin niet alleen die trein ontspoort...
maar ook nog eens op zo'n gruwelijke manier ontspoort...
dat al die veiligheidsmaatregelen in die wagons omzeild worden...
en er uiteindelijk een ongelooflijke explosie gaat plaatsvinden.
Je kunt ervoor kiezen om dat beeld leidend te maken...
maar dan moet je mij niet vertellen dat dat proportioneel en objectief is.
Dus dit was een door een incident, de vuurwerkramp, aangedreven reflex...
die werd versterkt door, we noemen dat 'veiligheid als camouflage'...
door de inbreng van actiegroepen die hier hun kans schoon zagen.
De risico-regelreflex komt voort uit de overtuiging...
dat risico's altijd verder verkleind moeten worden.
Daardoor kan je in een fuik zwemmen...
van 'maatregelen nemen' en 'daadkracht tonen' waar je vervolgens niet meer uitkomt.
Maar hoe blijf je autonoom als bestuurder? En hoe toon je regentenmoed?
Hoewel veel bestuurders de theorie goed kennen, is de praktijk vaak weerbarstiger.
Ik denk dat risico nemen een onderdeel is van kunst maken.
We zijn allemaal iets aan het maken wat op het moment dat we beginnen er nog niet is.
Je springt als het ware in het diepe...
en je gaat heel hard zwemmen want je moet de overkant bereiken.
Maar hoe die weg gaat, van het een naar het ander, dat ontdek je in het moment.
Voor dansers is het heel belangrijk dat ze buiten de bekende kaders kunnen denken.
Dat ze durven vrijheid te nemen in het ontdekken wat hun grenzen zijn...
en daar voorbij kunnen denken.
Dansen is een fysiek vak en je lichaam is je instrument...
dus moet je er wel zorgvuldig mee omgaan.
Ik moet altijd vooruit denken. Ik moet verder zijn dan de wereld om mij heen...
want je moet niet reageren op wat er is...
je moet eigenlijk zelf al de mentale bewegingen tot stand brengen.
Ik heb wel geleerd door de jaren heen dat ik moet vertrouwen op m'n eigen instinct...
en m'n eigen intuïtie. Dus dat vraagt een soort fingerspitzengefühl...
en ook een soort lef om een beleid uit te stippelen waar je naartoe wilt.
En als artistiek leider is het heel belangrijk dat je niet in het moment wacht...
maar je moet alles vooruit zijn. Daar zit natuurlijk ook een risico in.
Voor kunstenaars is risico nemen dus een voorwaarde voor groei en verdieping.
Ook op andere gebieden kan het heel positief zijn om risico's te accepteren.
Er is 'n school waar ze elk fysiek contact verboden hebben, inclusief high fives.
In Nieuw-Zeeland bijvoorbeeld groeide de overtuiging...
dat er eigenlijk te veel regels waren om kinderen te beschermen.
Ze klimmen zo hoog als ze kunnen, en in veel gevallen nog hoger.
Niet stiekem, maar in het volle zicht.
Eigenlijk zijn er geen regels. -Er zijn helemaal geen regels.
We knijpen inmiddels bij zo'n beetje alles een oogje toe...
want geen van de dingen die ze doen, is echt een probleem.
Als je ze als kasplantjes behandelt en ze nooit de kans krijgen om zich te bezeren...
ontneem je ze veel leermogelijkheden.
Kinderen die mogen rennen en klimmen zullen ook wel eens vallen.
Hoe gaan ouders daar mee om?
Als ouders zijn we blij dat hij wel eens valt, want zo leert hij tenminste z'n lesje.
Na enige tijd maakte de school de balans op:
Het concentratieniveau van de kinderen werd beter. Er werd minder gepest.
Het zelfvertrouwen ging omhoog en het aantal verwondingen werd veel kleiner.
Net als een school haar kinderen...
kan en moet ook een overheid niet burgers willen inpakken in een grote dot watten...
tot er niets meer kan gebeuren.
Hoe maak je van een risico iets positiefs? Keuzevrijheid is de kern hierin.
In Wijchen werd een wijk gebouwd direct naast een hogedrukgasleiding.
Groot voordeel was de ligging 'buiten'...
maar toch dicht bij het centrum van Wijchen en alle uitvalswegen.
De gemeente deelde de informatie expliciet met de inwoners...
en zij tekenden een verklaring bij hun koopcontract.
De kans op een gasexplosie, hoe klein ook...
werd zo een risico dat de huizenbezitters bewust namen.
Het is een unieke kans geweest om een mooi huis te hebben.
Ik denk ook dat je wel moet omdat in Nederland anders ruimtetekort komt.
Schiet dat risico wel eens door uw hoofd? -Ja, daar denken we niet over na.
Er kan altijd overal iets vreselijks gebeuren.
Het is hier gewoon heel fijn wonen en het zijn heel mooie woningen, dus.
Geen angst of zo.
Wat je in het voorbeeld van Wijchen heel mooi ziet...
is dat wij te vaak risico's geïsoleerd van de rest van het vraagstuk behandelen.
En als iemand aan jou vraagt:
'Wil je liever meer of minder kans om met een explosie om het leven te komen?'
Dan zijn er weinig mensen die zeggen: Doe mij maar meer.
Dus als je het isoleert, is iedereen voor meer veiligheid.
De enige manier waarop je er goed mee kan omgaan...
is door het voortdurend ook aan de baten van dat risico te koppelen.
En er zitten aan alle risico's die wij nemen, baten.
Dus je kan ook nooit straffeloos een risico terugdringen zonder iets te verliezen.
Het heeft dus waarschijnlijk niet zoveel zin...
mensen te proberen voor te lichten over wat risico's inhouden.
Maar als je de andere kant van het verhaal laat zien...
zullen de meeste mensen zeggen: Goh, zo had ik het niet bekeken.
En als de ongerustheid eenmaal weg is...
is men vaak wel bereid om de beleidsmakers de ruimte te geven.
Maar stel dat het dan toch misgaat? Wat doe je dan als bestuurder?
We zouden als samenleving moeten leren om de illusie van controle los te laten.
Aanvankelijk is beheersing effectief...
maar vanaf een gegeven niveau van beheersing...
voegt meer controle niets toe en zal zelfs averechts werken.
De opstapelende maatregelen geven alleen de illusie van controle...
en die illusie wordt versterkt zolang er niets gebeurt.
Daarom zijn juist onderzoek, weloverwogenheid en tijd durven nemen...
essentiële elementen om de risico-regelreflex te vermijden.
Maar zie die tijd maar eens te krijgen in dit tijdperk van Twitter en ingelaste journaals.
De meeste journalisten eisen zo'n beetje gelijk een antwoord.
Ik vind dat vervelend. Ik vind dat lastig.
Misschien dat we hier bij RTL Nieuws daar ook aan meedoen...
maar ik ben daar zelf niet zo'n groot voorstander van.
Die atmosfeer van 'wie heeft deze fout gemaakt en die moet dan hangen'...
als je die geleidelijk aan kunt overstijgen door te zeggen: ' Dit is echt heel ernstig...
we moeten precies weten hoe 't is gegaan, we moeten er ook van kunnen leren'...
dan kun je de publieke opinie voor een deel meenemen in dat feitelijke proces.
Maar het blijft elke keer opnieuw een uitdaging...
want de emoties spatten in je gezicht.
En je hebt dus de neiging om op datzelfde emotionele niveau te reageren.
Dat overkwam burgemeester Janssen in Zeist bijvoorbeeld...
toen twee jonge inwoners van zijn gemeente...
werden vermoord door een geesteszieke vader.
Niet alleen Zeist, maar het hele land keek met hem mee.
Achter de schermen mag je best groot zijn...
omdat er achter de schermen heel veel geregeld moet worden.
Maar zorg er in hemelsnaam voor dat je voor de schermen zo klein mogelijk bent.
Want wie ben je als je daar bestuurlijk je rol in moet spelen, moet vervullen...
dat staat natuurlijk in geen draaiboek beschreven.
Geen protocol gaat daarover.
Dat moeten we ook niet doen. Dus laat je hart spreken.
"Met een kaars voor het raam..."
"hebben inwoners van Zeist zojuist de broertjes Julian en Ruben herdacht."
"Over wie schuldig is zijn geen vragen meer. Dat is de vader."
"Maar de vraag of z'n daad misschien voorkomen..."
"of op z'n minst voorzien had kunnen worden wordt wel gesteld."
Wat ik heel erg moeilijk vond, is om weg te blijven bij die schuldvraag.
Ik heb daar ook met Jeugdzorg over gesproken, met de reclassering...
met hulpverleners, ook met de school en de sportvereniging.
En ik heb altijd gezegd...
Dat is 'n zelfs nog voor meer interpretaties vatbare reactie van mij geweest.
Ik heb gezegd: Alle vragen zullen ook echt beantwoord worden.
Maar alles op z'n tijd.
Wat ik heel mooi vond...
is dat ze niet koele regentenreacties vertoonden...
en afstand hielden tot het sentiment...
wat door allerlei mensen wordt aanbevolen als wenselijk.
Wat ik juist mooi vind is dat zij de emotie die op dat moment leeft, stileren.
Dus ze gaan 'm niet een op een spiegelen in het politieke proces...
ze gaan niet roepen dat het verschrikkelijk is, onacceptabel en er moet iets gebeuren.
Maar ze gaan ook niet daar met een soort kille redelijkheid op reageren.
Zij stileren de emotie en daardoor kunnen burgers zichzelf herkennen in dat proces.
Het openbaar bestuur, de volksvertegenwoordiger aan de ene kant...
en de wethouders en burgemeesters of de ministers aan de andere kant...
moet nou juist dat proces organiseren.
Met andere woorden, meteen reageren op al die emoties...
helpt niet om de ruimte te maken om zorgvuldig met een incident om te gaan.
Vaak heeft de risico-regelreflex een dramatische aanleiding. Iemand verdrinkt...
een festival wordt getroffen door een storm met doden en gewonden tot gevolg.
Dat gebeurde bij het Belgische festival Pukkelpop in 2011...
waar vijf mensen overlijden bij een plotselinge onweersstorm.
Hoewel in de Nederlandse media een stevig debat losbreekt...
over de schuldvraag en de verantwoordelijkheid...
blijft een beleidsreactie uit.
Langzaam overwint de nieuwe framing: Dat dergelijk noodweer echt onvoorzien is.
Eigenlijk zou je met elkaar moeten afspreken...
dat je na een incident minstens een jaar wacht met nieuwe regelgeving...
zodat je even de tijd neemt om te kijken of iets nog een probleem is...
en of men nog steeds die regelgeving wil.
De risico-regelreflex kan ook opduiken zonder bijzondere aanleiding.
Dan komen er maatregelen die een risico verminderen...
maar waarbij niet wordt gelet op de bijwerkingen. Het ministerie van VWS...
wilde graag nachtelijke vluchten met traumahelikopters toestaan...
waardoor artsen sneller op de plaats van het ongeluk konden zijn.
Maar de inspectie van Verkeer en Waterstaat stond het niet toe...
vanwege de veiligheidsregels voor helikopterplatforms.
Staatssecretaris Atsma liet dit dilemma onderzoeken...
en probeerde tot een afweging van beide belangen te komen.
Het probleem was dat het ene ministerie de voordelen had van dat vliegen 's nachts...
terwijl de nadelen bij een ander ministerie lagen.
Het is heel menselijk om dan te denken:
We willen geen narigheid, dus als je het verbod handhaaft, kan er niks misgaan.
Heel simpel. Als dat uitgezocht is, moet je ook durven zeggen:
We hebben het goed bekeken, het wordt goed gedaan...
maar er blijft een klein risico en dat weegt op tegen de voordelen.
Het kan dus gebeuren dat er iemand doodgaat.
"De traumahelikopters van de ziekenhuizen in Amsterdam en Groningen..."
"mogen 's nachts weer vliegen."
"De helikopters bleven sinds vorig jaar november 's nachts aan de grond..."
"omdat landen op het dak van de ziekenhuizen te gevaarlijk zou zijn."
"Maar deskundigen hebben Atsma verzekerd dat dat niet zo is."
Als er een nieuw risico ontstaat, roept dat al snel NIMBY-gedrag op.
'Not in my backyard.' Mensen willen geen risico's in hun achtertuin.
Maar toch zal er altijd een achtertuin gevonden moeten worden...
om problemen te verhelpen of op te lossen.
De burgemeester van Leiden kreeg zo'n probleem in zijn schoot geworpen.
Die veroordeelde pedoseksueel woont sinds kort in Leiden...
en de burgemeester gaf daar toestemming voor.
Er ontstond een hoop commotie toen z'n adres uitlekte.
Hoewel ik besloot de komst in het diepste geheim te laten plaatsvinden...
heb ik toch heel nadrukkelijk stilgestaan bij het scenario...
dat ik het als mijn voorgenomen beslissing bekend zou maken.
Hij heeft gekozen voor z'n eigen principe en niet voor de emotie van anderen.
En zijn principe is dat mensen als Benno L...
moeten kunnen terugkeren in de samenleving...
wanneer dat geen gevaar oplevert. En ook na heroverweging...
is hij tot de conclusie gekomen dat aan die voorwaarde is voldaan.
Het is niet leuk, maar die man moet toch ergens wonen.
Heel veel van die situaties kun je van tevoren al aan zien komen.
Niet per se dat concrete risico, maar wel het feit...
dat je met bepaalde vormen van leed geconfronteerd gaat worden...
en dat de overheid een reactie nodig heeft. Die kun je van tevoren al articuleren.
Je kan aangeven waarom je sommige risico's wel neemt en andere niet.
En die morele boodschappen...
'waarom vind ik het acceptabel dat ik dit van burgers vraag' bijvoorbeeld...
kun je maken en dan heb je ze op het moment dat er onder heel hoge tijdsdruk...
en met heel veel media-aandacht gereageerd moet worden.
Wees dus ook een beetje moedig. Dat hoort erbij.
En het kan zelfs zijn dat dat aan het eind je politiek de kop kost.
Maar ik heb zelf wel zoiets: Als je doet wat volgens jou nodig is...
en je kunt dat tegenover jezelf verantwoorden...
dan zou ik die keuze maken en me niet laten gebruiken voor de waan van de dag.
Daar moeten we vanaf.
Je moet sterk in je schoenen staan om niet aan de risico-regelreflex toe te geven.
Veel goede voorbeelden laten zien hoe dat kan.
Blijf trouw aan de essenties van het openbaar bestuur...
zou een algemene conclusie kunnen zijn. Wees een invoelend bestuurder...
maar maak afwegingen vanuit het algemeen belang.
Vergelijk risico's en wees daar duidelijk over.
Lees de handreikingen van het programma Risico's en Verantwoordelijkheden...
en ga in gesprek met medebestuurders.
Een minder risicomijdend en incidentgedreven bestuur...
maakt Nederland een land met meer kansen en mogelijkheden.