We zouden als samenleving moeten leren om de illusie van controle los te laten.
Aanvankelijk is beheersing effectief...
maar vanaf een gegeven niveau van beheersing...
voegt meer controle niets toe en zal zelfs averechts werken.
De opstapelende maatregelen geven alleen de illusie van controle...
en die illusie wordt versterkt zolang er niets gebeurt.
Daarom zijn juist onderzoek, weloverwogenheid en tijd durven nemen...
essentiële elementen om de risico-regelreflex te vermijden.
Maar zie die tijd maar eens te krijgen in dit tijdperk van Twitter en ingelaste journaals.
De meeste journalisten eisen zo'n beetje gelijk een antwoord.
Ik vind dat vervelend. Ik vind dat lastig.
Misschien dat we hier bij RTL Nieuws daar ook aan meedoen...
maar ik ben daar zelf niet zo'n groot voorstander van.
Die atmosfeer van 'wie heeft deze fout gemaakt en die moet dan hangen'...
als je die geleidelijk aan kunt overstijgen door te zeggen: ' Dit is echt heel ernstig...
we moeten precies weten hoe 't is gegaan, we moeten er ook van kunnen leren'...
dan kun je de publieke opinie voor een deel meenemen in dat feitelijke proces.
Maar het blijft elke keer opnieuw een uitdaging...
want de emoties spatten in je gezicht.
En je hebt dus de neiging om op datzelfde emotionele niveau te reageren.
Dat overkwam burgemeester Janssen in Zeist bijvoorbeeld...
toen twee jonge inwoners van zijn gemeente...
werden vermoord door een geesteszieke vader.
Niet alleen Zeist, maar het hele land keek met hem mee.
Achter de schermen mag je best groot zijn...
omdat er achter de schermen heel veel geregeld moet worden.
Maar zorg er in hemelsnaam voor dat je voor de schermen zo klein mogelijk bent.
Want wie ben je als je daar bestuurlijk je rol in moet spelen, moet vervullen...
dat staat natuurlijk in geen draaiboek beschreven.
Geen protocol gaat daarover.
Dat moeten we ook niet doen. Dus laat je hart spreken.
"Met een kaars voor het raam..."
"hebben inwoners van Zeist zojuist de broertjes Julian en Ruben herdacht."
"Over wie schuldig is zijn geen vragen meer. Dat is de vader."
"Maar de vraag of z'n daad misschien voorkomen..."
"of op z'n minst voorzien had kunnen worden wordt wel gesteld."
Wat ik heel erg moeilijk vond, is om weg te blijven bij die schuldvraag.
Ik heb daar ook met Jeugdzorg over gesproken, met de reclassering...
met hulpverleners, ook met de school en de sportvereniging.
En ik heb altijd gezegd...
Dat is 'n zelfs nog voor meer interpretaties vatbare reactie van mij geweest.
Ik heb gezegd: Alle vragen zullen ook echt beantwoord worden.
Maar alles op z'n tijd.
Wat ik heel mooi vond aan de reacties van die burgemeesters in Zeist en Leiden...
is dat ze geen koele regentenreacties vertoonden...
en afstand hielden tot het sentiment...
wat door allerlei mensen wordt aanbevolen als wenselijk.
Wat ik juist mooi vind is dat zij de emotie die op dat moment leeft, stileren.
Dus ze gaan 'm niet een op een spiegelen in het politieke proces...
ze gaan niet roepen dat het verschrikkelijk is, onacceptabel en er moet iets gebeuren.
Maar ze gaan ook niet daar met een soort kille redelijkheid op reageren.
Zij stileren de emotie en daardoor kunnen burgers zichzelf herkennen in dat proces.
Het openbaar bestuur, de volksvertegenwoordiger aan de ene kant...
en de wethouders en burgermeesters of de ministers aan de andere kant...
moet nou juist dat proces organiseren.
Met andere woorden, meteen reageren op al die emoties...
helpt niet om de ruimte te maken om zorgvuldig met een incident om te gaan.
Vaak heeft de risico-regelreflex een dramatische aanleiding. Iemand verdrinkt...
een festival wordt getroffen door een storm met doden en gewonden tot gevolg.
Dat gebeurde bij het Belgische festival Pukkelpop in 2011...
waar vijf mensen overlijden bij een plotselinge onweersstorm.
Hoewel in de Nederlandse media een stevig debat losbreekt...
over de schuldvraag en de verantwoordelijkheid...
blijft een beleidsreactie uit.
Langzaam overwint de nieuwe framing: Dat dergelijk noodweer echt onvoorzien is.
Eigenlijk zou je met elkaar moeten afspreken...
dat je na een incident minstens een jaar wacht met nieuwe regelgeving...
zodat je even de tijd neemt om te kijken of iets nog een probleem is...
en of men nog steeds die regelgeving wil.
De risico-regelreflex kan ook opduiken zonder bijzondere aanleiding.
Dan komen er maatregelen die een risico verminderen...
maar waarbij niet wordt gelet op de bijwerkingen. Het ministerie van VWS...
wilde graag nachtelijke vluchten met traumahelikopters toestaan...
waardoor artsen sneller op de plaats van het ongeluk konden zijn.
Maar de inspectie van Verkeer en Waterstaat stond het niet toe...
vanwege de veiligheidsregels voor helikopterplatforms.
Staatssecretaris Atsma liet dit dilemma onderzoeken...
en probeerde tot een afweging van beide belangen te komen.
Het probleem was dat het ene ministerie de voordelen had van dat vliegen 's nachts...
terwijl de nadelen bij een ander ministerie lagen.
Het is heel menselijk om dan te denken:
We willen geen narigheid, dus als je het verbod handhaaft, kan er niks misgaan.
Heel simpel. Als dat uitgezocht is, moet je ook durven zeggen:
We hebben het goed bekeken, het wordt goed gedaan...
maar er blijft een klein risico en dat weegt op tegen de voordelen.
Het kan dus gebeuren dat er iemand doodgaat.
"De traumahelikopters van de ziekenhuizen in Amsterdam en Groningen..."
"mogen 's nachts weer vliegen."
"De helikopters bleven sinds vorig jaar november 's nachts aan de grond..."
"omdat landen op het dak van de ziekenhuizen te gevaarlijk zou zijn."
"Maar deskundigen hebben Atsma verzekerd dat dat niet zo is."
Als er een nieuw risico ontstaat, roept dat al snel NIMBY-gedrag op.
'Not in my backyard.' Mensen willen geen risico's in hun achtertuin.
Maar toch zal er altijd een achtertuin gevonden moeten worden...
om problemen te verhelpen of op te lossen.
De burgemeester van Leiden kreeg zo'n probleem in zijn schoot geworpen.
Die veroordeelde pedoseksueel woont sinds kort in Leiden...
en de burgemeester gaf daar toestemming voor.
Er ontstond een hoop commotie toen z'n adres uitlekte.
Hoewel ik besloot de komst in het diepste geheim te laten plaatsvinden...
heb ik toch heel nadrukkelijk stilgestaan bij het scenario...
dat ik het als mijn voorgenomen beslissing bekend zou maken.
Hij heeft gekozen voor z'n eigen principe en niet voor de emotie van anderen.
En zijn principe is dat mensen als Benno L...
moeten kunnen terugkeren in de samenleving...
wanneer dat geen gevaar oplevert. En ook na heroverweging...
is hij tot de conclusie gekomen dat aan die voorwaarde is voldaan.
Heel veel van die situaties kun je van tevoren al aan zien komen.
Niet per se dat concrete risico, maar wel het feit...
dat je met bepaalde vormen van leed geconfronteerd gaat worden...
en dat de overheid een reactie nodig heeft. Die kun je van tevoren al articuleren.
Je kan aangeven waarom je sommige risico's wel neemt en andere niet.
En die morele boodschappen...
'waarom vind ik het acceptabel dat ik dit van burgers vraag' bijvoorbeeld...
kun je maken en dan heb je ze op het moment dat er onder heel hoge tijdsdruk...
en met heel veel media-aandacht gereageerd moet worden.
Wees dus ook een beetje moedig. Dat hoort erbij.
En het kan zelfs zijn dat dat aan het eind je politiek de kop kost.
Maar ik heb zelf wel zoiets: Als je doet wat volgens jou nodig is...
en je kunt dat tegenover jezelf verantwoorden...
dan zou ik die keuze maken en me niet laten gebruiken voor de waan van de dag.
Daar moeten we vanaf.
Je moet sterk in je schoenen staan om niet aan de risico-regelreflex toe te geven.
Veel goede voorbeelden laten zien hoe dat kan.
Blijf trouw aan de essenties van het openbaar bestuur...
zou een algemene conclusie kunnen zijn. Wees een invoelend bestuurder...
maar maak afwegingen vanuit het algemeen belang.
Vergelijk risico's en wees daar duidelijk over.
Lees de handreikingen van het programma Risico's en Verantwoordelijkheden...
en ga in gesprek met medebestuurders.
Een minder risicomijdend en incidentgedreven bestuur...
maakt Nederland een land met meer kansen en mogelijkheden.