Dames en heren, de overheid moet een veel actiever beleid voeren om alle nieuwe migranten
wegwijs te maken in onze samenleving. Er moeten ontvangst
en inburgering voorzieningen komen voor alle migranten.
Niet alleen voor asielmigranten en voor gezinsmigranten, maar ook voor migranten
uit de Europese unie en voor kennismigranten.
De overheid moet daarnaast veel meer aandacht hebben voor vraagstukken van samenleven en gemeenten
spelen daarbij een sleutelrol. Dit zijn enkele centrale aanbevelingen uit
het rapport samenleven in verscheidenheid van de wetenschappelijke raad
voor het regeringsbeleid, de WRR. Mijn naam is Mark Bovens, ik ben raadslid bij de WRR.
En in deze video zal ik laten zien dat zo'n actief beleid nodig is,
omdat de samenstelling van de bevolking van ons land snel verandert.
De overheid houdt te weinig rekening met die nieuwe realiteit. De grote verscheidenheid
en vlottendheid onder migranten maken het samenleven ingewikkelder,
vooral in buurten in scholen en in verenigingen. Dat is met name een opgave voor gemeenten
en daarom besteden we in dit rapport en in deze video extra aandacht aan de gemeenten.
Wat is er aan de hand? De internationale migratie naar ons land is
in de afgelopen decennia van karakter veranderd. In de eerste plaats is er
sprake van meer immigratie. Vanaf de eeuwwisseling is de toename
in de internationale immigratie naar ons land versneld. In het afgelopen decennium
is vrijwel elk jaar een record gevestigd. Vanaf 2010 ontving ons land jaarlijks meer
dan 150000 migranten en vanaf 2015 meer dan 200000. Dat betekent dat elk jaar
arriveert het equivalent van de stad Eindhoven. De verwachting is dat dit
patroon zich zal voortzetten wanneer de covid-19 pandemie voorbij is.
Op korte termijn zorgt de pandemie voor een afname in de internationale migratie,
maar het CBS verwacht migratiepatronen op hun oude niveau komen als er een vaccin
of een goede behandelingsmethoden beschikbaar is. Je zou kunnen zeggen dat
Nederland in alle opzichten een migratiesamenleving is geworden.
In ons land heeft bijna één op de vier inwoners een migratie achtergrond
en hun aandeel in de bevolking stijgt de komende jaren verder tot ongeveer eenderde in 2050.
Migratie is ook van grote invloed op de bevolkingsgroei. Zonder immigratie
zou de bevolking van ons land zijn gekrompen. En de verwachting is dat
in de periode 2020-2050 de bevolking groeit met bijna 2 miljoen mensen.
Die groei doet zich uitsluitend voor bij de inwoners met de migratie achtergrond.
In de tweede plaats is er sprake van veel meer verscheidenheid naar herkomst.
Migranten komen tegenwoordig uit alle delen van de wereld. En lang niet meer uit
de klassieke migratie gebieden, zoals: Turkije, Marokko, Suriname of de Antillen.
In de afgelopen tien jaar kwamen migranten uit een reeks van landen: uit de EU,
uit Polen, Bulgarije Roemenië, maar ook uit Syrie, uit delen van de
voormalige Sovjet unie, uit Eritrea , uit China en uit India.
Uit de klassieke migratielanden, zoals Turkije en Marokko vertrokken in die periode meer mensen
dan er binnenkwam. En het aandeel van de bevolking met immigratie achtergrond dat
afkomstig is uit die die klassieke herkomstlanden daalde van 70 procent
in 1998 naar 54 procent in 2018. Hierdoor neemt de verscheidenheid naar herkomst
in ons land toe. In het beleid wordt daarintegen nog te veel een postkoloniaal
en gastarbeiders perspectief gehanteerd. Waarin alleen aandacht is voor die
klassieke groepen en de andere migranten worden gerangschikt onder overig westers of overig niet westers.
En daardoor zien we niet hoezeer die overige groepen
tegenwoordig het gezicht van de migratie naar ons land bepalen.
En ook de verscheidenheid naar migratie motief en naar achtergrond is toegenomen.
Onder de moderne migranten vinden we niet alleen laaggeschoolde arbeidsmigranten
en asielzoekers maar we vinden ook heel veel kenniswerkers, studie migranten en gezinsmigranten.
In de derde plaats is er sprake van meer vlottendheid.
Steeds meer migranten zijn passanten en vertrekken na een tijdelijk verblijf weer
uit ons land. En het oude beeld dat de meeste migranten zich blijvend vestigen,
klopt niet meer. Na vijf jaar is meer dan de helft van de migranten alweer vertrokken.
Elk jaar vertrekt het equivalent van de stad Zoetermeer.
In de vierde plaats is ook sprake van meer lokale variatie. De nieuwe migranten wonen
niet in gelijke mate over ons land verspreid. Dat geldt trouwens evenzeer
voor de klassieke migrantengroepen en hun kinderen. En de aanwezigheid van migranten
beperkt zich allang niet meer tot de grote steden. Naast de doorsnee Nederlandse
gemeenten onderscheiden we in het rapport acht verschillende type gemeente.
Mijn collega Roel Jennissen zal deze acht type nu aan u voorstellen.
Ik ben Roel Jennissen en ik werk als wetenschappelijk medewerker bij de WRR
en ik zal deze acht gemeenten even kort toelichten. Ten eerste kennen
we de zogenoemde de meerderheid-minderheden steden.
Dit zijn de zeer diverse grote Hollandse steden: Amsterdam, Rotterdam en Den Haag.
Hier heeft inmiddels de meerderheid van de bevolking een migratie achtergrond.
De tweede groep die we onderscheiden zijn de voorsteden van deze steden,
zoals: Diemen, Rijswijk of Capelle aan de IJssel. Ook deze steden zijn zeer divers
al heeft de meerderheid van de bevolking daar nog een Nederlandse achtergrond.
De verscheidenheid neemt in deze gemeenten sneller toe
dan in de minderheden-meerderheden steden. De derde groep zijn de grootstedelijke
provincie gemeenten, zoals: Eindhoven Amersfoort en Leiden ook deze gemeente
kennen en zeer hoge verscheidenheid maar het aandeel personen met een Nederlandse
achtergrond is er een stuk groter dan in de drie grootste steden en hun voorsteden.
Vaak is het zo dat bepaalde minderheidsgroep duidelijk groter is dan de andere,
zoals personen met een Marokkaanse achtergrond in Utrecht
of personen met een Turkse achtergrond in Arnhem. De vierde groep die onderscheiden
zijn de zogenoemde expat gemeenten. Dit zijn de gemeenten met kennismigranten.
Zij kennen een grote verscheidenheid naar herkomstlanden uit alle delen van de wereld.
En er zijn echter in vergelijking met de andere herkomst groepen
die zich in deze gemeente hebben gevestigd relatief weinig inwoners met
een Turkse, Marokkaanse, Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. Voorbeelden van
dergelijke gemeenten zijn: Amstelveen, Wassenaar en Wageningen.
In tuinbouw gemeenten, de vijfde groep die we onderscheiden, wonen veel personen met
een Poolse en in mindere mate Bulgaarse achtergrond. Deze gemeenten waren
tot het einde van de vorige eeuw nog vrij homogeen qua bevolkingssamenstelling.
Westland en Horst aan de Maas zijn gemeenten die tot deze groep behoren.
Ook zijn de gemeenten die al langere tijd een grote minderheidsgroep binnen haar grenzen hebben.
Waar de moderne migratie grotendeels aan voorbij is gegaan.
Zij vormen een zesde groep die we de middelgrote gemeenten met een specifieke
grote minderheidsgroep noemen. Voorbeelden van dergelijke gemeenten zijn:
Gouda met haar omvangrijke Marokkaanse gemeenschap, Almelo met haar omvangrijke Turkse
gemeenschap en Den Helder waar veel Antillianen wonen. Een zevende groep zijn
de grens grensgemeenten, zoals Files, Kerkrade, Terneuzen of Baarle-Nassau.
In deze gemeenten zijn het vooral inwoners met een Duitse of Belgische achtergrond
die zorgen voor een hogere mate van verscheidenheid.
Tenslotte onderscheiden we als achtste groep de gemeenten die veel homogener zijn dan de gemiddelde
Nederlandse gemeenten. Voorbeelden zijn Urk, Staphorst of Grootegast.
In deze gemeenten heeft de overgrote meerderheid, meer dan 90 procent van de inwoners,
een Nederlandse achtergrond.
Wat zijn nu de gevolgen van die nieuwe migratiepatronen voor de Nederlandse samenleving?
In het rapport laten we zien dat een grote verscheidenheid en vlottendheid het samenleven ingewikkelder maken.
Vooral in buurten, in scholen en verenigingen. Hoe verscheidener en hoe
vlottend de buurten te zijn, hoe groter de kans dat inwoners er zich minder thuisvoelen
en zich vaker ongemakkelijk en onveilig voelen. Naarmate buurten verscheidener zijn,
trekken mensen zich vaker achter de voordeur terug.
Dat doet zich ook voor in de sociaal economisch sterke buurt en dat geldt niet alleen
voor bewoners met een Nederlandse achtergrond, maar het geldt ook
voor sommige groepen bewoners met de migratie achtergrond. Ook zien we dat
de grote verscheidenheid en vlottendheid het samenleven op scholen en verenigingen
ingewikkelder maken. Neem nu scholen. Op scholen met een grote verscheidenheid
onder de leerlingen is extra professionaliteit nodig om het samenleven
in goede banen te leiden. En voor scholen met een hoge mobiliteit onder migranten leerlingen
is de in- en uitstroom vaak lastig voorspelbaar. Steeds vaker fungeren
scholen als een soort doorgangshuis voor kinderen van kenniswerkers,
EU arbeidsmigranten en vluchtelingen. Daarnaast is er ook blijvende aandacht
nodig voor de arbeidsdeelname van migranten.
Een deel van de migranten die naar Nederland komt, zoals kennismigranten, heeft een sterke positie
op de arbeidsmarkt. Ook de arbeidsmigranten uit midden- en oost Europa
hebben een hoge arbeidsparticipatie. Alleen hebben ze vaak
flexibele en onzekere banen. Door veranderingen in de structuur van
de economie of door recessies kunnen zij snel zonder werk komen te zitten.
Ook zijn de groepen die een grote afstand tot de arbeidsmarkt hebben. Daarbij kun je denken
aan asielmigranten en sommige groepen gezins migranten. Na een verblijf van acht
jaar in Nederland heeft minder dan de helft van de asielmigranten een betaalde baan
van meer dan acht uur per week. Wat betekent dit nou voor het overheidsbeleid?
Er is een voortvarende aanpak van de overheid nodig om migratie in goede banen
te leiden en het samenleven van alle burgers te bevorderen.
Gemeenten spelen daarbij een sleutelrol en de Rijksoverheid moet gemeenten dan ook voldoende
beleidsruimte en financiële middelen geven en moet ook rekeninghouden met de grote
lokale verschillen. Beleid voor de migratie samenleving kent drie centrale
uitgangspunten wat ons betreft. In de eerste plaats van ad hoc naar structureel beleid.
De overheid moet permanente voorzieningen treffen voor de ontvangst
van nieuwe migranten en dat is vooral een taak van gemeenten en regio's.
Zij moeten meer permanente voorzieningen creëren die alle groepen migranten helpen om wegwijs
te worden in de samenleving. Daarbij kan het helpen om bijvoorbeeld een lokaal
of regionaal ontvangstcentrum te creëren voor alle migranten. Zo zou de gemeente
bijvoorbeeld de huidige tamelijk explosieven expat centra kunnen omvormen
tot een breder ontvangst centra die alle nieuwkomers wegwijs maken.
In Canada bestaan er bijvoorbeeld door het hele land welkom centra voor nieuwkomers en het komt
geregeld voor dat migranten meteen bij aankomst naar zo'n centrum gaan.
Soms zelfs direct vanaf het vliegveld. Het zijn integrale centra waar elk type nieuwkomer welkom is.
En ze voorzien. nieuwkomers kosteloos van informatie
en verwijzen hen door naar specifieke dienstverleners. Onderwerpen waarvoor
migranten bij die centra terechtkomen, zijn onder andere: overheidsdocumenten,
arbeidsmarkt, onderwijs, taalcursussen maar bijvoorbeeld ook vrijwilligerswerk.
In de tweede plaats is er naast het klassieke integratiebeleid ook veel meer
aandacht nodig voor samenleven. Gemeenten kunnen het samenleven in buurten
bevorderen door te zorgen voor een veilige en schone openbare ruimte.
Daarnaast helpt het ook om een rijke sociale infrastructuur aan te bieden.
Denk aan sportvelden, playgrounds, speeltuinen, buurtwinkels, bibliotheken of een wijkcentra.
Al deze lichte voorzieningen versterken de sociale veerkracht en samenhang in een buurt.
In zeer verscheiden omgeving zullen verenigingen ook steun van de gemeente nodig hebben.
Dat kan bijvoorbeeld in de vorm van verenigingsmanagers. Ook moet de gemeente nadenken
over alternatieve vormen van sportbeoefening. Je kan denken aan
sportcompetities via scholen, wilde competities of lichte vormen van sportbeoefening, zoals bootcamps.
De toegenomen verscheidenheid en vlottendheid
vragen ook extra professionele competenties op scholen, in de zorg en in de sociale huisvesting.
Op scholen bijvoorbeeld lijkt een interculturele
benadering het beste te werken en bij te dragen aan culturele familiariteit.
Als kinderen zich op school erkend en gezien worden, voelen ze zich meer thuis
en presteren ze beter. En bij zo'n. interculturele aanpak hoort ook dat er
aandacht is voor de culturele achtergronden van de gevestigde groepen.
Daarnaast blijft het ook heel belangrijk om aandacht te besteden aan
de arbeidsmarktpositie van kwetsbare migrantengroepen.
Migranten met een slechte arbeidsmarktpositie hebben baat bij programma's waarbij scholing
op de werkplek plaatsvindt. Het gaat wel vaak om gemeentelijke waarvoor extra
investeringen nodig zijn in een actief arbeidsmarktbeleid.
Preventie is daarnaast ook van groot belang voor asielmigranten en voor arbeidsmigranten.
Met name de arbeidsmigranten zijn nu werkzaam in het flexibele deel van de arbeidsmarkt
en zullen vaak bij een recessie als eerste hun baan verliezen.
Ook stellen we in het rapport dat de overheid veel meer werk moet maken van discriminatie
op de arbeidsmarkt. Gemeenten vervullen daarbij een belangrijke rol,
bijvoorbeeld: als normsteller, als werkgever of als handhaver.
In het rapport stellen we dat in de toekomst arbeidsmigranten veel vaker van buiten
de Europese Unie afkomstig zullen zijn. We adviseren de regering te onderzoeken
of het mogelijk is om bij tewerkstellingsvergunningen
voor werknemers van buiten de EU ook rekening te houden met de maatschappelijke
kosten voor gemeenten en voor regio's. Denk aan kosten op het gebied van
huisvesting, onderwijs en inburgering. En daarbij zou u ook kunnen kijken of die
kosten niet kunnen worden doorberekend aan de werkgevers. Het derde uitgangspunt
voor beleid is dat er veel meer ruimte moet zijn voor de lokale variatie.
Gemeenten spelen een sleutelrol in het beleid voor migratiesamenleving,
maar tussen gemeenten bestaan grote verschillen. In sommige gemeenten is
arbeidsdeelname het probleem, in andere huisvesting of sociale samenhang
en in de grotere steden spelen in deze problemen vaak alle drie.
In sommige domeinen zoals de toelating tot de arbeidsmarkt is het beleid de afgelopen
jaren succesvol geweest. Maar op andere gebieden zoals de ontvangst van migranten,
inburgering en het sociale domein staan gemeenten voor grote uitdagingen.
Op veel van deze terreinen is in de afgelopen decennia bezuinigd en is veel expertise verdwenen.
Die zal opnieuw moeten worden opgebouwd. Het is daarom van groot belang
dat de Rijksoverheid de financiële en juridische voorwaarden schept op dat
gemeenten hun sleutelrol kunnen waarmaken.
Dames en heren, tot zover de beleidsagenda voor migratiesamenleving die de WRR in het rapport heeft neergelegd.
Het is nu aan de gemeente om die beleidsagenda handen en voeten te geven. Dank u wel voor uw aandacht.