Zoals u weet en gelezen heeft heb ik zojuist mijn eindverslag
aan de voorzitter van de Tweede Kamer aangeboden.
En bij dit verslag is ook het document op hoofdlijnen meegestuurd
die door VVD en D66 zijn opgesteld en ook in onderdelen
daarvan besproken met andere partijen.
En met dat verslag rond ik mijn werkzaamheden af als informateur.
Op 22 juni bood ik al een verslag aan
over de eerste fase van mijn werkzaamheden en nu bied ik dan het verslag aan
over de periode vanaf 23 juni.
Zoals u weet, is door de partijen die mij gevraagd hebben als informateur
steeds gekozen voor de leidraad, de inhoud voorop.
Dat lag ook in lijn met de gedeelde wens uit de Tweede Kamer
als ook met het advies van mijn voorganger Herman Tjeenk Willink
om eerst een probleemanalyse en doelen te formuleren en dan naar de oplossingen
te zoeken. En zo hebben we het ook gedaan.
De eerste fase ging over die analyse en in die tweede fase is met partijen
naar oplossingen gezocht. Maar ook bij dit eindverslag geldt.
dat ik bij de afronding van de vorige fase ook zei:
het inhoudelijke deel ging heel wat gemakkelijker dan het politieke.
Op de hoofdlijnen van de inhoud is er zelfs een brede overeenstemming
in het midden van de Nederlandse politiek.
Op basis van die inhoud zijn er voldoende aanknopingspunten
om onderhandelingen te starten voor een meerderheidscoalitie
die uit het brede midden komt.
Echter, de zes partijen uit dit midden
werpen bezwaren en blokkades op van een andere aard dan inhoud
of stellen voorwaarden die onverenigbaar zijn
om tot een coalitie met elkaar te komen.
Ik moet daarom helaas concluderen dat er op dit moment
geen onderhandelingen voor een meerderheidscoalitie kunnen beginnen.
Ik zou u zometeen verder toelichten hoe ik
tot deze conclusie ben gekomen en welke aanbeveling
ik daaruit zo doe.
Voordat ik daartoe kom, wil ik eerst kort uiteenzetten
wat er sinds 22 juni is gebeurd.
De basis voor de werkzaamheden was de opdracht
van de Kamer van 22 juni en die luidde om de fractievoorzitters
van de VVD en democraten 66 uiterlijk binnen enkele weken
een document op hoofdlijnen te laten schrijven,
zodat half augustus coalitieonderhandelingen
met partijen kunnen worden gevoerd, gericht
op het vormen van een meerderheidscoalitie Mijn rol daarbij als informateur
op verzoek van deze partijen was hierbij het begeleiden van dit proces.
De partijen moesten, zoals ik ook in de persconferentie
van 22 juni hier heb gezegd in deze zaal, nu zelf het voortouw nemen.
Dat is overigens ook de reden dat ik zelf in deze fase zoveel
mogelijk buiten beeld ben gebleven, omdat het uitgangspunt was
dat deze twee partijen het voortouw zouden nemen
en andere partijen zou kunnen laten aansluiten voor de start van de coalitieonderhandelingen
zoals in mijn vorige eindverslag
ook stond, ging het daarbij om het CDA, de Partij van de Arbeid, GroenLinks en de ChristenUnie.
In de periode van 24 juni tot 16 augustus
hebben VVD en D66 gewerkt aan dat document op hoofdlijnen
wat u thans bij de stukken aantreft. Ik heb in die weken uiteraard
heel regelmatig contact gehad met de twee fractievoorzitters
Mark Rutte en Sigrid Kaag. Hen gezamenlijk ontvangen, al dan niet
samen met hun secondanten Sophie Hermans en Rob Jetten.
Ook heb ik meerdere keren gesproken
met de vertegenwoordiging van de VVD en de D66-fractie in aanwezigheid
van hun beleidsondersteuning.
En bij het opstellen van het document op hoofdlijnen waren mijn eindverslag
van 22 juni en de daarin genoemde zeven transities en de agenda voor
voor de democratische rechtsorde het uitgangspunt.
Uiteraard heb ik in die periode ook mede op verzoek
van de andere fractievoorzitters contact onderhouden
met CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie en hen ook regelmatig bijgepraat
over de voortgang van dit proces.
Op 16 augustus zijn de fractievoorzitters van VVD en D66 tot de conclusie gekomen
dat het document op hoofdlijnen voldoende gereed was
om gesprekken met de overige vier partijen erover te voeren.
Daarbij werd wel gesteld dat de documenten op hoofdlijnen,
belangrijk om dat te zeggen, niet volledig was afgerond
en dat de gesprekken met andere partijen tot wijzigingen konden leiden.
Vanaf 17 augustus heb ik samen met Mark Rutte, Sigrid Kaag
en hun secondanten, de andere vier partijen uitgenodigd.
VVD en D66 gaven daarbij een toelichting op hun gezamenlijke stuk
via een samenvatting getiteld 'de bouwstenen'.
Ook dat treft u aan bij de stukken.
En informeren naar de reactie bij de andere partijen.
en in de volgende gesprekken is verder
stilgestaan bij de inhoud van deze bouwstenen
en bij de vraag wie met wie van deze vier partijen
coalitieonderhandelingen konden voeren. De reacties van de vier andere partijen
op de inhoud van het stuk van VVD en D66
heeft u volgens mij al grotendeels kunnen vernemen via de media.
In mijn eindverslag kunt u de verdere reacties teruglezen,
dat hebben we vrij precies proberen te beschrijven.
Hoofdlijn is dat de inhoud van het stuk door de vier andere partijen
in ieder geval op onderdelen constructief werd ontvangen.
Inhoudelijk leken er weinig onoverkomelijke belemmeringen
die een start van de onderhandelingen over een meerderheidscoalitie
in de weg zouden staan.
Het gaat echter in de formatie nooit alleen over de inhoud.
en dan kom ik te bespreken over mijn bevindingen
over de politieke posities van partijen.
Tijdens de gesprekken over de inhoudelijke bouwstenen
bleek dat de wie-met-wie-vraag steeds nadrukkelijker weer ging opspelen
en kwamen meerderheidsvarianten in het gedrang door politieke bezwaren.
Deze bezwaren zijn niet simpel terug te voeren
op een enkel argument of beletsel dat kan worden weggenomen
het gaat ook niet om een enkele partij, maar over vrijwel alle fracties
die deelnamen aan het overleg.
Het gaat om een complex aan politieke overwegingen
die spelen rondom de positionering van partijen
tegenover elkaar, de beeldvorming daarover, het ingeschatte risico
dat de eigen visie en inhoud te veel ondergesneeuwd raakt
en over de haalbaarheid in de fractie en de partij en de visies op stabiliteit
van sommige meerderheidsvarianten. En dat complexe aan geheel,
ik noem dus niet één punt, heel bewust, dat complex aan het geheel
maakt de puzzel steeds moeilijker. En in meerdere gesprekken
hebben we diverse meerderheidsvarianten besproken
en geprobeerd nader tot elkaar te komen.
Daarbij is het natuurlijk heel veel gegaan,
dat zal u niet verbazen, over de variant met de Partij van de Arbeid en GroenLinks
of een samenwerkingsverband tussen hun beiden.
En dat was ook logisch, want dat is de variant
met de meeste zetels en eigenlijk de enige variant
met ook een meerderheid in de Eerste Kamer.
En naast de vragen over stabiliteit, inhoud en samenstelling
bood deze variant aan de andere kant ook de rust
van een forse meerderheid in beide kamers.
Dus het was logisch om het daarover te hebben.
De andere, veelbesproken variant, die van het huidige kabinet,
was ook logisch om veel te bespreken, omdat het kabinet
zijn meerderheid had behouden, men gewend is aan samenwerking met elkaar
en eigenlijk de huidige beleidslijn daarmee doorgezet had kunnen worden.
Overigens waren vele andere varianten al in de eerste fase,
u kunt dat in het verslag van juni lezen, afgestreept.
Ondanks dat er eerder ingenomen politieke blokkades
en voorwaardes gehandhaafd bleven, werd er toch uiteindelijk
door de initiatiefnemers van deze formatiefase steeds ruimte geboden
om over deze varianten door te praten.
Pas na het afgelopen weekend van 28 en 29 augustus
was mijn conclusie dat er nauwelijks meer beweging
te constateren was in de ingenomen posities.
Daarom was langer wachten
niet aan mogelijkheid om tot verder oplossingen te komen
en werd een volgende fase in de formatie echt noodzakelijk.
Daarom heb ik partijen op dinsdag 31 augustus uitgenodigd
om onder mijn begeleiding hun posities helder en duidelijk
tegenover elkaar uit te spreken.
Uiteindelijk is formeren ook elimineren.
Het risico daarvan is verslechterde
onderlinge verhoudingen en ik zal in mijn aanbevelingen
voor de toekomst daar ook iets over zeggen.
De gesprekken op dinsdag hebben dan uiteindelijk geleid
tot de bevindingen die ik in mijn eindverslag
vandaag heb vastgelegd en die de basis vormen voor mijn conclusie en aanbeveling.
U kunt deze bevindingen over de politieke posities
en stellingnames van partijen precies teruglezen in het verslag.
En ik heb zomaar het idee dat ze u niet onbekend zullen voorkomen.
Dat brengt mij tot de conclusie en de aanbeveling.
Gegeven het voorgaande adviseer ik om een informateur van VVD-huize,
de grootste partij, aan te wijzen, die met inachtneming van mijn verslag
coalitieonderhandelingen gaat begeleiden, waarbij het op dit moment
voor de hand ligt deze te richten op het vormen van een minderheidscoalitie
uit een nader te bepalen combinatie van VVD, D66 en CDA,
waarbij deze minderheidscoalitie een constructieve en vruchtbare
samenwerking moet zoeken met de Staten-Generaal.
Een minderheidscoalitie heeft immers per definitie
de steun nodig van andere partijen om tot een meerderheid
in de Kamer te komen.
Daarbij ligt in ieder geval de samenwerking
met de andere drie partijen uit het brede midden, PvdA, GroenLinks
en ChristenUnie voor de hand, omdat deze zes partijen uit het brede midden
de afgelopen decennia altijd met elkaar hebben geregeerd
danwel samen hebben gewerkt in akkoorden. Denk aan het lenteakkoord,
klimaatakkoord en het pensioenakkoord. Maar ook andere partijen
zullen optimaal op onderwerpen en vanuit de inhoud
betrokken moeten worden. Omdat het niet mogelijk is gebleken
om onderhandelingen te starten voor een meerderheidscoalitie
is het dus belangrijk dat er nu gekeken gaat
worden naar de minderheidscoalitie. Vanuit de wens van de Tweede Kamer
voor een open bestuurscultuur met meer ruimte voor dualisme
ligt het voor de hand dat de onderhandelingen gericht
op een minderheidscoalitie, zich richten op een regeerakkoord op hoofdlijnen
tot slot, deze formatie is na de aanvankelijke
politieke ontploffing zoals ik hem eerder heb genoemd, in het voorjaar
voortgezet via de weg van de inhoud.
De Tweede Kamer steunde breed het pleidooi van Herman Tjeenk Willink
om de formatie niet te beginnen met de wie-met-wie-vraag,
maar met de inhoud en problemen die moeten worden aangepakt.
Gebleken is mij dat die manier van werken alleen kan slagen
als partijen ook daadwerkelijk bereid zijn deze inhoud voorop te stellen.
En mij is ook gebleken dat het voor partijen
maar beperkt mogelijk is om dat te doen.
Politiek blijft een kwestie van inhoud en machtsvorming
op basis van de verkiezingsuitslag. Die beide factoren zijn van belang
en vragen om gelijktijdige afweging.
Een andere manier van werken zou volgens mij weinig hebben veranderd
aan de uitkomst van deze fase en ik vermoed eerlijk gezegd
ook aan de lengte ervan. Want na de eerste commotie
van voor de zomer en de ingenomen posities die daaruit voortkwamen
bleef veel tijd nodig. Tijd om partijen überhaupt weer met elkaar in gesprek te krijgen.
Het feit dat een meerderheidsvariant niet is gelukt, vind ik zorgelijk.
Hoe verklaarbaar alle redenen hiervoor ook zijn,
opgeteld leidt dat tot de situatie die het vertrouwen van de burger
in de politiek niet zal vergroten.
Het lijntje van het ontbreken van een meerderheidsvariant
naar onderzoek over een minderheidsvariant, is zeer broos.
Het is de verantwoordelijkheid
van alle betrokkenen om dit uiteindelijk toch te realiseren.
De afgelopen periode, en zeker de laatste week,
heeft een wissel getrokken op de relaties tussen de zes partijen.
Het is belangrijk dat dat snel tot nieuwe werkbare verhoudingen zal komen.
Uiteindelijk zullen de partijen het toch samen moeten doen.
Het is nu zaak dat we de volgende fase in gaan
en dat we snelheid kunnen maken bij het tot stand brengen
van een nieuw kabinet.
Want dat is uiteindelijk waar Nederland behoefte aan heeft.