Welkom terug bij het symposium 'Opstap naar weerbaarheid' van het Agentschap Telecom.
We hebben het vandaag de hele dag al over het herstelvermogen van organisaties...
de rode draad door deze dag heen, en het voorbereiden dus op die digitale nachtmerrie.
Ongetwijfeld heb je al eerder meegekeken op deze dag.
Mocht je nu inhaken: niet getreurd, want we gaan eigenlijk een recap van de dag doen.
Maar dan ken je ongetwijfeld Eelco nog niet. Mijn sidekick vandaag, Eelco Vriezekolk.
Welkom terug. -Dank je.
Eelco, misschien kun je ons even meenemen door wat we nou hebben gezien vandaag.
Ja, daar zat best wel een mooie lijn in.
We begonnen vanmorgen met een heel openhartig inkijkje bij het Radboudumc...
waar ze een hackaanval hebben gehad en weten af te slaan.
Daar zat ook iemand van DataExpert...
die ons alles kon vertellen over hoe het nou is om een ransomware-aanval te ervaren.
Dat was de praktijk, voor jou als slachtoffer.
In het webinar daarna hebben we gekeken wat je als organisatie zou moeten doen...
om je voor te bereiden op herstelvermogen.
En daar hebben we wat praktische tips en handreikingen voor gehad.
En in het webinar net hiervoor hebben we gekeken naar verbanden van organisaties.
Want jij kan het zelf goed georganiseerd hebben...
maar hebben jouw leveranciers en hun leveranciers dat goed gedaan?
Dus we hebben heel veel tips en good practices gehoord.
Dan hebben we eigenlijk dat hele werkveld wel aan de hand gehad, toch?
Ja, ik denk het wel.
Maar er zit wel een groot verschil tussen weten wat je moet doen...
en het in de praktijk brengen.
En dat is denk ik wel de vraag die mij nog het meest bezighoudt:
Hoe krijgen we organisaties zover dat ze al die good practices...
nou ook werkelijk in de praktijk gaan brengen?
Het allerbelangrijkste inderdaad: wat gaan we doen met vandaag en in actie komen.
De actie.
Dat is de vraag die ik ga stellen zometeen aan vier gasten bij mij aan tafel...
die werken aan een veilig verbonden Nederland.
Maar ook in dit webinar gaan we wel weer aan de slag met...
Ik mag ze geen kijkers noemen. De deelnemers. -De deelnemers. Ja, klopt.
Want dit is online, dus we hebben heel veel mogelijkheden voor interactie.
En ik wil je graag uitnodigen om daar ook echt gebruik van te maken.
Je hebt dit videoscherm. Daar zie je ons nu in.
Daaronder zie je een venster met allerlei berichten.
Heb je nou een vraag voor een van de sprekers...
of een opmerking bij de discussie of een correctie misschien...
alles wat kan bijdragen aan de discussie, typ dat dan even in de chat.
We hebben een heel team van moderatoren dat de vragen kan beantwoorden voor jou.
Daar zitten ook mensen bij van het Digital Trust Center bijvoorbeeld...
en van Agentschap Telecom.
En zit daar nou een vraag tussen die heel goed bij het gesprek aan tafel past...
dan zetten ze hem door naar mij in de studio en ga ik het gesprek onderbreken...
en dan ga ik namens jou die vraag aan tafel stellen.
Dus heb je een opmerking, een bijdrage, een vraag, stel hem gerust in de chat.
Dat is één vorm van interactie.
Daarnaast doen we ook af en toe een poll tussendoor, een korte peiling.
Maar dat leg ik wel uit op het moment dat we de eerste poll zien.
Dan kunnen we meteen even oefenen voor degenen die het nog niet hebben gedaan.
Kortom: neem actief deel. -Heel graag.
Ik zou zeggen: laten we beginnen.
Bij mij aan tafel aangeschoven...
vier gasten die werken aan een veilig verbonden Nederland.
Allereerst wil ik welkom heten Henk-Jan Vink, managing director TNO unit ICT.
Welkom. Fijn dat je erbij bent.
Hans de Vries, directeur Nationaal Cyber Security Centrum...
oftewel NCSC, afkorting.
En Michel Verhagen, manager van Digital Trust Center.
Welkom. Fijn dat je erbij bent. -Dank je.
En mocht je vanochtend hebben gekeken, dan heb je haar ongetwijfeld al gezien.
Voor wie nog niet was ingeschakeld: Angeline van Dijk...
directeur-hoofdinspecteur... Of eigenlijk een nieuwe functie nu, hè, tegenwoordig?
Het is geen nieuwe functie, alleen de benaming die meer bij de rol van de toezichthouder past:
inspecteur-generaal. -Precies.
Inderdaad, van Agentschap Telecom.
Krijgt straks ook een nieuwe benaming, hè? -Ja. Rijksinspectie Digitale Infrastructuur.
Ook weer een afkorting: RDI. -Allemaal die afkortingen inderdaad.
We gaan er in ieder geval, hoe dan ook, nog eventjes wat dieper op in zometeen.
Ook welkom, fijn dat je erbij bent.
En we gaan hier in deze sessie even een soort recap van de dag doen.
Eelco zei het net ook al: hoe komen we nou in actie?
Hoe gaan we daadwerkelijk iets doen met wat we vandaag gehoord en geleerd hebben?
Ik wil wel nog even helder hebben...
voor de mensen die nu inschakelen, later zijn ingeschakeld...
wat nou de rol is van de verschillende organisaties.
Henk-Jan, dan wil ik even beginnen bij jou. Wat is de rol van TNO ICT in dit vraagstuk?
Nou, wat je ziet in ICT, ontzettend snelle ontwikkelingen.
Kwantumcomputers die opkomen, artificial intelligence.
Die hebben allemaal gevolgen voor de weerbaarheid van Nederland.
Voor de technologieën die we vandaag de dag inzetten om te detecteren, om te handelen.
En vanuit TNO proberen we eigenlijk twee, drie jaar voor de markt uit te zijn...
en proberen we te bekijken: wat moet er nou, wat we vandaag al kunnen...
wat moet daar nou beter in om voorbereid te zijn op die toekomst...
en op die technologie van de toekomst? -Precies. Een soort glazen bol.
Nou, iets meer dan een glazen bol. Wij experimenteren...
en we beproeven natuurlijk ook gewoon echt met die technologieën...
en we maken first time right, first time ever engineeringachtige producten...
en proberen op die manier natuurlijk ook marktpartijen zover te krijgen...
dat ze dat ook opnemen in hun productportfolio.
Een hele heldere rol inderdaad ook in deze sessie.
Hans, we hebben het er in die eerdere sessie ook al even over gehad...
maar wat doet het Nationaal Cyber Security Centrum nou ook alweer precies...
en hoe haken jullie dan aan in deze sessies?
Dank je wel dat ik hier aanwezig mag zijn in dit hele illustere gezelschap...
en met een heel belangrijk onderwerp.
Het NCSC is de nationaal coördinator voor cybersecurity en incidenten.
We spelen de nationale CERT-rol, dus Computer Emergency Response Team...
we proberen, als er wat aan de hand is, dat operationeel ook te coördineren in Nederland...
samen met inlichtingendiensten en politie en allerlei andere partijen, zoals het DTC.
En we hebben wat dat betreft een kennisfunctie...
om ervoor te zorgen dat we de adviezen geven richting de gebruikers...
om te zeggen: hoe kan ik dit het beste organiseren?
En bij een crisis als bijvoorbeeld Log4j geven wij de informatie zodanig...
dat ook over de hele wereld mensen daar hun voordeel mee kunnen doen.
Daar is inderdaad al een mooi voorbeeld in een vorige sessie van naar voren gekomen.
Michel, Digital Trust Center, of inderdaad DTC, die afkorting. Wat doen jullie precies?
Wij hebben als missie: ondernemend Nederland cyberweerbaar maken.
Er zijn twee miljoen bedrijven in Nederland, als je ook alle zzp'ers meetelt.
En lang niet al die bedrijven hebben zich goed voorbereid op cyberincidenten...
of weten dan precies hoe te handelen.
Dus wij geven informatie en advies aan bedrijven die dat ook willen hebben...
aan brancheorganisaties, en wij proberen ook samenwerkingen te bevorderen...
juist omdat bedrijven elkaar kunnen helpen om die cyberweerbaarheid te vergroten.
En dan ga ik nog naar Angeline. Jullie zijn de organisator van dit symposium;
kun je voor de mensen die bijvoorbeeld nu pas aanhaken...
even een voorbeeld geven van wat jullie doen in deze wereld...
waar we het vandaag over hebben?
In ieder geval samenwerken met de gasten hier aan tafel.
Dus dezelfde vorm ook van agenderen, signaleren, wat we allemaal doen.
Maar wij hebben echt de rol van toezichthouder.
Dus wij houden toezicht op de digitale infrastructuur, op het systeem...
op de apparaten die daarop inpluggen, de producten en diensten die daarin zitten.
Wij houden ons aan de Europese wet- en regelgeving...
en kijken of die op een goede manier navolging krijgt...
maar aan de andere kant beïnvloeden we ook actief die wet- en regelgeving...
om te zorgen dat de veiligheid gewaarborgd is...
en met de partijen hier aan tafel de missie: een veilig verbonden Nederland.
Een mooi ontwikkelingsperspectief ook voor de bedrijven hier.
Waarom hebben jullie dit symposium vandaag georganiseerd, ook over het herstelvermogen?
Ja, wij doen dit al voor de vijfde keer. -Gefeliciteerd. Een jubileum.
Ja, dat zeiden wij vanochtend ook al tegen elkaar.
Ik had me dat helemaal niet gerealiseerd. Voor de vijfde keer alweer.
Maar we doen dit omdat we ook actief als toezichthouder...
Kijk, als toezichthouder heb je ook altijd een beetje die stok, hè?
Dus we kunnen een aanwijzing opleggen, of een audit, of een boete.
Dat is een beetje de strenge kant die je als toezichthouder soms moet gebruiken.
Maar veel mooier is het zijn van een toezichthouder die aan die voorkant komt...
en met partijen de verbinding en de samenwerking zoekt.
En daar is dit symposium een mooi voorbeeld van.
Om met allerlei partijen en kennis en kunde hier aan tafel...
casussen te bespreken en van elkaar te leren.
En als we dat goed doen, hoef ik niet een boete op te leggen of andere nare dingen...
Ja, dan is die stok helemaal niet nodig. -Exact.
Dus vandaag in de fijne rol. -In de fijne rol. Ja.
In deze sessie, ik zei het net al even...
blikken we een beetje terug op wat we nou vandaag gezien hebben...
wat we hebben gehoord, wat punten zijn waar we mee aan de slag moeten.
Henk-Jan, wat is jou nou het meest bijgebleven van deze dag?
Wat ik heel mooi vond...
Vanochtend hebben we het verhaal gehoord van Radboud, een actuele casus.
En eigenlijk, in de verhalen daarna...
zaten heel veel aanknopingspunten ook naar dat eerste verhaal toe.
Wat je ziet; je moet je crisisorganisatie op orde hebben...
je moet trainen, je moet willen leren.
Cybersecurity is niet iets wat losstaat van je kritische bedrijfsprocessen.
Nee, het is onderdeel van je kritische bedrijfsprocessen.
Je moet echt voorbereid zijn op weten wat er verstoort op het moment dat je geraakt wordt.
En wat ik ook mooi vond: in het laatste verhaal, net voordat wij begonnen...
stond die keten eigenlijk centraal of dat netwerk centraal.
En dat zag je eigenlijk ook in het verhaal van Radboud.
Ook daar geldt natuurlijk weer: Radboud, ook onderdeel van een grotere keten...
van een groter ecosysteem.
Dus ik vond eigenlijk dat de dag heel mooi bij elkaar kwam:
met een praktijkvoorbeeld begonnen en daarna kwamen die onderwerpen heel mooi terug.
Misschien wel handig om te vermelden voor de mensen die nu pas aanhaken...
of die derde sessie zijn aangehaakt:
Je kunt alle sessies straks nog terugkijken op de website van Agentschap Telecom...
en dan kun je alles rustig nog even doorbladeren...
wat we hier nu eigenlijk aan het samenvatten zijn.
Hans, ik ga even naar jou. Wat was voor jou nou het meest opvallende punt vandaag?
Nou, de impact van zo'n incident is gewoon heel erg groot.
En dat zit niet alleen in de techniek, maar ook in de totale organisatie.
En dan merk je ook, dat als je niet oefent als organisatie op dit soort incidenten...
want het gaat je een keer overkomen...
maar als je niet oefent en die draaiboeken gewoon up to date houdt...
dan is de chaos compleet.
En Radboud is zo transparant om hier gewoon netjes over te durven vertellen.
Echt chapeau dat ze dat doen.
Maar het zijn veel meer organisaties die dit overkomen.
Ja, dus na vandaag moeten we ook echt meer gaan oefenen.
Oefenen is absoluut een belangrijk onderdeel voor, zoals dat heet, de bestuurstafel.
Dat is gewoon absolute noodzakelijkheid.
Wat neem jij mee uit deze dag, Michel?
Wat mij uiteindelijk ook het meest aangesproken heeft...
is dat als een Radboud of überhaupt een partij...
het verhaal vertelt van wat hem is gebeurd en wat dat dan ook doet.
Wij spreken ook wel ondernemers die dan vertellen hoeveel impact dat op hen heeft...
hoe ze ook soms echt geschokt zijn...
soms zelfs traumatische ervaringen daarmee hebben...
omdat ze zich zorgen maken over: wat betekent dit voor m'n bedrijf en continuïteit?
Ik ben blij dat die bedrijven hun verhaal ook willen vertellen voor een camera...
want ondernemers geloven in ieder geval eerder andere ondernemers...
dan de abstracte verhalen die de overheid ze kan vertellen.
Daarom hebben we bijvoorbeeld ook flink veel ondernemers...
die via onze website ook elkaar vertellen wat ze hebben meegemaakt...
en wat ze ervan geleerd hebben. Ook dat is belangrijk.
Ja, zoals we van Joost zelfs het doemscenario hoorden...
dat ondernemers failliet gaan door bijvoorbeeld een ransomware-aanval.
Ja, die zijn er inderdaad ook. Dat zijn natuurlijk wel de schrikbeelden.
Gelukkig zijn er ook veel ondernemers die hebben gezegd:
Dat was misschien wel een dure les, maar ik heb er wel van geleerd...
en ik kan nu soms zelfs zeggen dat ik hierin beter ben...
omdat ik hier veel tijd en energie in gestopt heb...
om voorbereid te zijn op cyberaanvallen.
Ja, een harde les inderdaad. Angeline, hoe kijk jij terug op deze dag?
Het begon geloof ik met een nachtmerrie, hè?
Zo heette toch de eerste workshop? Dat je denkt: wow.
Gelukkig volgden daarna de good practices...
en jij nam het net al even door, het hele programma.
Ik denk dat als je mij ook zou vragen wat blijft je nou bij...
dan denk ik dat het zo ongelooflijk belangrijk is...
om met elkaar aan die voorkant ook te komen.
Ik weet: we hebben het over herstelvermogen. Dat is ook het onderwerp.
Dan ga ik toch weer even terug naar m'n eigen stokpaardje wel daarin:
dat het zo belangrijk is om goede normen en standaarden af te spreken van tevoren...
zodat je weet dat als ondernemers gebruik maken van diensten of andere leveranciers...
of van cloudproducten of wat dan ook...
dat dat goed gecertificeerd is en dat je het veilig kunt gebruiken.
Daarmee voorkom je veel.
Even terug. Dat is niet het onderwerp van vandaag.
Want we weten ook alle vier hier aan tafel...
dat je dit nooit honderd procent helemaal kunt beheersen en veilig kunt zijn.
Het is altijd maar de vraag: wanneer overkomt het je?
Dat oefenen hoort erbij, maar het gaf me weer even zo de bril op van:
die voorkant, zo belangrijk...
om dat ook op Europees niveau bijvoorbeeld ook goed af te spreken met elkaar.
Daarin komt dan ook weer dat spreekwoord naar voren:
een goeie voorbereiding is het halve werk.
Zoiets. Eigenlijk heel belangrijk, een goeie voorbereiding.
Dus herstelvermogen, dat is in ieder geval uit deze dag ook naar voren gekomen...
dat dat echt een belangrijk punt is voor Nederland.
Heel veel ervaring en kennis is er ook, is gebleken alleen al uit deze dag.
En ook als we zagen wat er in de chat gebeurde.
Maar wat moet er nog gebeuren? Dat is de grote vraag.
Hoe gaan we in actie komen, wat gaan we doen na vandaag? Michel, ik begin bij jou.
Ik geloof dat vandaag ook centraal staat:
Wat doe je als het je toch gebeurt? Herstelvermogen.
Maar dat begint wel met de vraag dat je zicht hebt op:
wat zijn de grootste risico's die ik als bedrijf loop? Wat zijn mijn kroonjuwelen?
Die moet je in kaart hebben gebracht.
Wij hebben verschillende manieren of tools aangereikt, die reiken we nog steeds aan...
omdat bedrijven zeggen: ik wil er toch mee aan de slag. Ook in de praktijk.
Dus laten we maar beginnen met in kaart brengen: welke scenario's zijn er?
Waar moet ik rekening mee houden?
Hoe ziet de communicatie eruit als het mij gebeurt?
Met wie moet ik communiceren? Naar je personeel en klanten.
En uiteindelijk ook naar autoriteiten, die ook geïnformeerd moeten worden.
Heb daar wel over nagedacht.
Ook voor kleine bedrijven is het belangrijk dat ze een lijstje hebben uitgedraaid van:
Deze mensen moet ik kunnen bellen...
als dadelijk alles plat ligt en ik kan niet eens bij de systemen komen.
Hou ook rekening met de praktijk dat er dingen gebeuren...
die eigenlijk niet bij het normale bedrijf meer horen.
Dat moet je dus echt verder uitdenken en ook met meerdere mensen, denk ik.
Ja, met meerdere mensen en je moet ook meer de scenario's uitdenken...
omdat je ook niet precies weet hoe en wanneer het gaat gebeuren.
Het kan op een vrijdagmiddag na vijven zijn terwijl iedereen in feite naar huis is...
en je komt er pas misschien maandagochtend achter.
Je moet ook inderdaad met deze scenario's een beetje spelen om te zeggen van:
Hebben wij dan wel iets klaarliggen, een draaiboek...
om de goeie acties op het juiste moment te doen?
Ja, precies. Angeline, ik kijk ook even naar jou.
Als we het over herstelvermogen hebben, en ik hoorde meerdere keren naar voren komen:
Honderd procent kun je het niet voor elkaar hebben.
Dat moet je niet willen, want dat gaat niet lukken. Iedere dag is weer anders.
Maar is het dan niet gewoon dweilen met de kraan open?
Op die manier zien mensen het misschien ook.
Nee, dat zie ik echt niet zo.
We spraken elkaar net ook even in de gang, vooraf.
Altijd leuk om even bij te praten.
Allemaal vakidioten natuurlijk bij elkaar van: hoe lopen nou die ontwikkelingen?
En Hans zei bijvoorbeeld net bij het NCSC:
Jeetje, we zien enorme stijgingen. DDos-aanvallen.
Dat kan dan even op dat moment voelen als de kraan open.
Kijk je weer even wat breder, denk je:
Soms gaat het ook helemaal niet zo slecht, met name ook intern...
met ICT-oorzaken.
Bijvoorbeeld door personeel veroorzaakt.
Dat neemt toch ook wel wat terug.
Grote bedrijven zijn ook aan het investeren in digitalisering.
Er komt ook veel meer het delen met elkaar, dus je ziet wel dat die kennis gedeeld wordt.
Ik vind ook wel dat er veel meer awareness is...
ook voor dit onderwerp breed...
en dat in de business innovatie en veiligheid, ook op de bestuurstafel...
dat vinden wij ook heel belangrijk, steeds dichter naar elkaar toe wordt georganiseerd.
En natuurlijk zijn we er nog niet.
De digitalisering is nog volop in beweging en er komt nog heel veel op ons af.
Henk-Jan, dat kun jij zo...
Met AI, kwantum, 6G...
Natuurlijk, we kunnen het soms bijna niet bijbenen...
maar ik ben toch ook wel trots op wat we tot nu toe bereiken binnen de BV Nederland.
Dus ik zie ook wel echt lichtpuntjes daarin.
En het oefenen en het delen van ervaringen is erg belangrijk.
Ik heb ook een opmerking van Peter, die zegt:
Een goed voorbeeld is de financiële sector.
Als je kijkt hoe zij informatie met elkaar delen...
platforms hebben ingericht, cybersecurityspecialisten bij elkaar brengen.
Maar, zegt Peter, het is wel belangrijk om in die platforms...
te voorkomen dat er juristen of commerciële mensen in komen.
Ik ben wel benieuwd hoe de tafel daarover denkt.
Juristen of commerciële mensen zijn verboden.
Ik zou daar wel op willen reageren.
Wij hebben zo'n samenwerkingsplatform met een aantal grootbanken en andere partijen...
die daarbij aanhaken en dat is fantastisch om te zien.
Dat zijn partijen, het high end van de markt.
Die hebben veel te verliezen en spelen een belangrijke rol in de samenleving.
Die delen precompetitief heel veel data...
terwijl ze elkaar aan die businesskant de tent uit vechten.
Dus dat is echt heel interessant.
Tegelijkertijd denk ik ook dat zo'n casus vanochtend laat zien:
Als je de businesskant niet betrekt, weet je eigenlijk niet welke risico's je loopt.
Dus ik denk dat het juist belangrijk is om wel die businessmensen aan tafel te hebben.
Je moet snappen wie er afhankelijk is van jouw diensten en producten...
om inderdaad dat telefoonlijstje op orde te hebben.
Je moet weten van wie jij afhankelijk bent, dus de businesskant moet je aan tafel hebben.
Juristen, daar kunnen we in clichématige termen over spreken, maar we hebben ze nodig.
Er komt veel wetgeving uit Europa. Uiteraard wordt dat nationaal geïmplementeerd.
En je zult compliant moeten zijn en ik zie ook sectoren daarom vragen.
Ik vertelde in het voorgesprek al: deze week sprak ik wat mensen uit de energiesector.
Waarmee we al jaren in gesprek zijn van:
moeten we hier niet meters maken en sneller gaan, ook op cybersecurity?
Dan zegt iedereen: dat staat al heel lang op het prioriteitenlijstje...
maar we hebben zoveel andere urgente dingen.
En dan zakt het toch weg. En dan hoor je eigenlijk de vraag om:
Laat die overheid gewoon maar compliance-eisen stellen...
dan moeten we die stap maken, die hoor je gewoon komen.
Dan heb je toch die juristen nodig. Ik zou het niet zo zwart/wit willen neerzetten.
Iedereen moet erbij betrokken worden. -Absoluut.
Ja, ik werd even getriggerd, ook door wat Angeline zei, over...
incidenten, die kun je dan misschien niet in alle gevallen voorkomen.
Maar wat ik ook merk:
Je kunt wel de schade die het heeft of de downtime voor je bedrijf voorkomen...
als je dan een plan hebt liggen wat ook kan werken.
Dat je dan ook een back-up hebt waar je bij kunt.
Dat die niet ook versleuteld is.
Op die manier moet je zorgen dat de gevolgen van zo'n incident beperkt kunnen blijven.
En daarvoor moet je ook oefenen en de scenario's doordacht hebben.
Dat is ook belangrijk, al is het incident misschien niet in alle gevallen te voorkomen.
En als ik nog mag met een andere vraag?
René, die zegt: we hebben het nu over herstelvermogen.
We horen wel over Europese wetgeving die eraan komt...
maar is werken aan weerbaarheid nou iets typisch dat in Nederland gebeurt...
of gebeurt dat ook in andere Europese lidstaten?
Moeten we misschien ook Europees meer hierop gaan samenwerken?
Ik zie hier ja knikken.
Ik zit midden in die discussie over samenwerking.
Het zijn niet zozeer de DDos-aanvallen, maar ransomware zie je steeds meer komen.
Dus het is echt wel een plaag waar we rekening mee moeten houden.
Ik hoor hier toch weer dweilen met de kraan open.
We hebben wat dat betreft vanuit het NCSC ook een set basismaatregelen gedefinieerd...
die je echt hebt te nemen, en ik wil wat dat betreft de bestuurstafel er wel op wijzen:
neem die basismaatregelen nou serieus...
en zorg dat er consequent tien procent van je budget gereserveerd staat...
voor cybersecuritymaatregelen. Je moet dit cyclisch plannen.
Het is niet een one time off.
Als jij een apparaat koopt, weet je dat er ook onderhoudskosten bij zitten.
Dat is hier ook het geval, dus plan dat mee in je hele organisatie.
En het is daadwerkelijk risicomanagement wat je moet doen.
En even op Europa-gebied:
Er wordt al heel veel op Europa-gebied samengewerkt.
De nieuwe wetgeving die eraan komt, die eigenlijk vandaag is goedgekeurd...
tussen de commissie en het parlement...
die nu dan de komende 21, 22 maanden de tijd heeft...
om geïmplementeerd te worden binnen Europa...
die vraagt om Europese samenwerking, informatiedeling...
en ook veel meer certificeringsvragen die eromheen komen...
dus wat dat betreft krijgt Angeline het heel erg druk, wij met z'n allen trouwens...
om ervoor te zorgen dat de maatschappij daar gewoon beter mee om kan gaan.
Dus die samenwerking gaat komen en dit is een zeer breed internationaal vraagstuk.
Zelfs over het water heen.
Dus er wordt niet alleen in Nederland over nagedacht.
Nee. Ik vind het ook geen onderwerp om concurrentie op te hebben.
Heb je het over cybersecurity, dat zie je ook wel in het bedrijfsleven...
allerlei trust coalitions die er zijn om ook heel veel informatie te delen hierover.
Maar is het niet ook een stukje vertrouwen? Als je het over cybersecurity hebt...
dan heb je het ook over andere landen, andere overheden.
Het is ook wel een spannend vraagstuk, lijkt me.
Er zijn natuurlijk landen die een offensief cyberprogramma hebben naar Nederland.
Dat zijn bepaalde landen die... Iran, Rusland, China...
waar je duidelijk, en dat is ook wat de inlichtingendiensten duidelijk aangeven...
waar je heel voorzichtig moet zijn met hoe je ermee omgaat.
Het is niet voor niets dat die discussie in de maatschappij speelt.
Maar je moet er wel voor zorgen dat die informatie op de juiste plek kan uitkomen.
Vanuit het NCSC, in samenwerking met DTC, zullen we per 1 december van dit jaar...
de informatie van het NSCS daadwerkelijk kunnen en mogen delen.
Ik heb dankzij de juristen de mogelijkheid om straks wél...
de informatie die bij het NSCS binnenkomt te mogen delen...
terwijl ik eerst de wettelijke bevoegdheid nog niet had.
Daar ben ik zelf heel erg blij mee, en ik denk dat de buitenwereld dat ook is.
Samenwerking is gewoon nodig, ook tussen landen.
Ik zou daar bijna een oproep aan willen koppelen.
We hebben samenwerking nodig voor implementatie van wetgeving.
Het is ontzettend belangrijk om wederkerigheid in de wereld en binnen Europa te creëren.
Voor mij is standaardisatie daar heel belangrijk in.
Het maken van frameworks waarin je dingen doet.
Dat kan niet als je langs de zijlijn blijft staan en roept: we doen wat.
Die standaardisatie, wie heeft de rol om dat op zich te nemen?
Dat hebben we eigenlijk met z'n allen. Ik zie eigenlijk...
Ik pak even als voorbeeld 5G: hele discussies over Huawei geweest.
Mag dat wel of niet in ons core netwerk zitten. Wat zijn de risico's.
Nederland heeft daar een besluit in genomen. Meerdere landen hebben een besluit genomen.
Wat daar gebeurde was dat in de standaardisatiecommissie...
de Chinezen, lees Huawei, die hebben hun inspanningen daar bijna verdubbeld.
Ze sturen nog meer mensen naar al die standaardisatiecommissies toe.
Dus straks hebben we wel technologie die misschien Europees is...
maar wel op Chinese leest geschoeid, zou ik bijna zeggen.
Er heeft een andere discussie ook gespeeld.
Er heeft in China een serieuze discussie gespeeld...
of ze uit die standaardisatie zouden moeten stappen.
Dan hadden we weer een stap teruggezet.
We weten allemaal, tot 2G zeg maar...
Als je naar Amerika ging, had je een ander telefoontje nodig, dan vandaag.
Nu kan je gewoon met je telefoon daarheen. Dat betekent ook voor dienstverleners...
dat je op dezelfde netwerken wereldwijd je diensten kan aanbieden.
Dat heeft enorm veel voordelen.
Als we voor 6G een aparte Aziatische standaard hadden gekregen...
en een aparte westerse standaard... Dat was kapitaalvernietiging geweest.
Dus voor mij gaat het ook over standaarden maken, compliance-netwerken maken,
en dat kan alleen als ook de bedrijven die in Nederland actief zijn...
hun beste architecten mee laten denken in Europa...
in wereldwijde standaardisatie.
Dus het is ook een oproep. Vanuit TNO proberen we ook in zulke clubs te zitten.
Het is niet het leukste werk...
maar het moet gebeuren. -Heel belangrijk werk.
Wees niet bang voor de concurrentie, maar ga met elkaar dit doen.
Vanuit het toezicht zijn we ook National Cyber Certification Authority.
We zijn bezig in Europa, in al die werkgroepen, met alle landen...
om te zorgen dat die standaarden en certificaten op een goede manier ingevuld worden.
Dat gebeurt voor 5G. Voor producten, diensten, AI.
Dus dat loopt volop.
Ik vind wel dat Europa...
daar meer gezamenlijke inspanning op moet gaan plegen...
ten opzichte ook wel van Big Tech en andere statelijke actoren.
Dat vind ik wel, maar goed, die discussie loopt natuurlijk ook wel...
van: hoe ga je ook als Europa daar meer tegenwicht in bieden?
Tegelijkertijd moet je op wereldniveau ook samen optrekken.
Ergens moet je ook een grens trekken. Dat is een heel dilemma. Hoe doe je dat?
Net over die netwerken hadden we ook die discussie. Tot hoever ga je?
Waar leg je de grenzen, tot waar reikt een netwerk?
Het gaat zover dat... Je praat over de westerse normen en waarden.
Het gaat om de nationale veiligheid van Nederland.
Terwijl je met Europa en in Europa te maken hebt...
met de belangen die je met elkaar probeert te organiseren en te dienen.
Dus een klein stukje techniek kan een grote impact hebben.
En daarom deel ik absoluut de opvatting van jou...
dat we in die ITU-werkgroep nog meer energie moeten steken...
om ook weerstand te bieden tegen de andere ideeën die daar zijn.
Dat is wel een belangrijk onderdeel.
Het is ook zo klein dat je met elkaar heel goed moet bekijken...
dat je nooit de goedkoopste oplossing zou moet gaan...
want het is maar de vraag of dan security is meegenomen.
Wat heel belangrijk is, is zoals ik dat zelf noem:
security moet 'built in' zijn, niet 'bolted on'. Moet er niet bijgeplaatst zijn.
Dan weet je bijna zeker dat het niet werkt.
In de certificeringsvragen moet dat heel nadrukkelijk terugkomen...
met keurmerken of anderszins.
Zorg er nou voor dat de kwaliteit goed geborgd is vanaf de start.
Ja, precies. Over dat samenwerken gesproken...
Ik wil naar de deelnemers thuis, die moeten ook volop deelnemen vandaag...
want samen moeten we het doen, dat moge duidelijk zijn.
Eelco, ik ga even naar jou, want jij hebt een pollvraag...
over hoe het ervoor staat met het herstelvermogen in Nederland.
Klopt. De polls zijn in dit geval altijd meerkeuzevragen.
We vragen je om daar vlot op te antwoorden...
ook al zijn de antwoorden een beetje prikkelend geformuleerd.
De pollvraag gaat over hoe het herstel- vermogen in Nederland is geregeld.
Hoe goed is dat herstelvermogen van de BV Nederland?
Optie A, die verschijnt in beeld:
Het herstelvermogen van de BV Nederland is van topklasse, van wereldklasse.
Optie B: het is goed geregeld bij de grotere organisaties...
maar bij het mkb en de kleinere bedrijven valt er flink wat winst te behalen.
Optie C: de wat meer pessimistische blik,
Over de hele linie is het voor grote verbeteringen vatbaar.
Of optie D: geen flauw idee.
We zullen het pas merken bij het eerste grote landelijke incident.
De poll en de antwoordopties verschijnen onder in beeld.
Mocht je ze niet zien omdat je deze video in full screen bekijkt...
maak het wat kleiner, dan kun je klikken op de antwoorden van de poll.
Dus klik met je muis op A, B, C of D. De antwoorden passen niet allemaal even goed...
maar kies degene die het best overeenkomt met jouw mening.
Ik zie de antwoorden binnenkomen.
Als ik het samenvat, zegt ongeveer 40 procent...
dat het herstelvermogen in Nederland goed geregeld is bij de grote organisaties...
maar veel minder bij de kleine organisaties.
Een hele kleine minderheid, iets van 2 procent...
zegt dat het van wereldklasse is.
Wel mooi dat er 2 procent is die het van wereldklasse vindt, toch?
Misschien toch die van ASML. -De leverancier zelf.
20 procent vindt dat het over de hele linie voor grote verbetering vatbaar is.
En ook nog een flink aantal, 40 procent, zegt:
dat weten we niet, dat gaan we pas merken bij de eerste grote hackaanval.
Daar ben ik ook wel benieuwd naar. Zijn er dingen die we al ondervangen hebben...
hebben opgelost, hierin, bij de eerste grote hackaanval? Hoeveel keer, nou ja...
We hebben meerdere grotere situaties gehad.
Niet zo lang geleden... Als je kijkt naar OpenSSL, van een paar weken geleden...
of Log4j...
dan zie je dat de snelheid waarmee je kan acteren...
om inzicht en overzicht te bieden over wat er speelt en waar de problemen zitten...
Dat gaat best wel snel in Nederland. Die samenwerking is best wel goed.
Dus één deel, namelijk informatie delen en inzicht bieden...
dat doen we als Nederland helemaal niet zo slecht.
Dat is, even gechargeerd, dat loopt goed.
Als je gaat kijken naar de ketens et cetera...
Wij doen om de twee jaar een oefening, die heet ISIDOOR...
dat is een landelijke oefening, 90 à 100 organisaties draaien mee...
dan praat je echt over een serieuze oefening.
Natuurlijk komen daar leerpunten uit, over hoe dat met elkaar schakelt...
maar ook dan merk je nog best wel dat het redelijk in elkaar overloopt.
Zie je dat er vooruitgang in zit, als je die oefening ieder jaar doet?
We pakken elk jaar een andere focus, dus het is lastig te vergelijken.
Maar we oefenen ook daarmee...
het functioneren van de veiligheidsketen en de communicatieketen an sich.
Dus mijn eigen organisatie wordt op dat moment ook geoefend.
Natuurlijk, je leert altijd. En de kans is erg groot...
dat de komende oefening een internationaal component krijgt.
Kunnen organisaties zich daarvoor aanmelden?
Ja. We sturen vaak een uitnodiging naar een aantal organisaties...
waarvan we denken: nu eens een keer deze branche.
Of dat nou OT is, of we zitten in een waterdeel.
Zodat je een oefening gaat maken die ook nog een beetje realistisch is.
Dus als je praat over OT en Ahold wil dan meedraaien met winkels... Dat matcht niet.
Wie weet kan dat de volgende keer. -Dus je geeft een richting.
We hebben wel een idee over waar we de oefening over willen doen...
maar vaak weet ik ook niet wat me die dag gaat overkomen. Dat het in de praktijk...
Dan is het ook voor jou een oefening. -Dat is in de praktijk ook zo.
Misschien toch even die poll.
Voor grote bedrijven zou het dan wel, volgens 40 procent, redelijk op orde zijn.
Ik moet zeggen dat ik helaas nogal wat voorbeelden ken...
van grote bedrijven die verrast waren en ook niet helemaal klaar waren...
voor de aanval die meegemaakt is...
wat ook heeft geleid tot aanzienlijke schade voor die bedrijven.
Om wat voor dingen ging dat bijvoorbeeld?
Er zijn er een aantal die ook de publiciteit hebben gehaald.
Wetsus, VDL, Universiteit van Maastricht.
Daarvan is ook aangegeven: oeps, dat was een hele vervelende verrassing.
Blijkbaar ook niet goed om op voorbereid te kunnen zijn.
Dat was in ieder geval de ervaring daar.
Ik heb wel het idee dat de grote bedrijven al dingen hebben klaarstaan.
Ze kunnen misschien sneller weer op orde zijn.
Maar het is niet zo dat het voor grote bedrijven wel geregeld is.
Dat is niet de indruk die ik heb.
En voor kleine bedrijven is het misschien een nog-verder-van-hun-bed-show.
Die zeggen: ik hoop maar dat het mij niet overkomt...
anders bel ik m'n IT-leverancier...
en dan hoop ik dat hij de boel weer snel aan de praat krijgt.
Het is voor hen nóg ingewikkelder om er echt op voorbereid te zijn.
Dan is het aan de leverancier om het dan op te lossen.
Ja. En ook voor de leverancier kan het een verrassing zijn.
We hebben ook meegemaakt bij wat grotere incidenten...
dat de IT-leverancier zegt: dit gaat eerlijk gezegd boven m'n pet.
Ik ga een cybersecuritybedrijf vragen om te helpen het snel om te lossen...
want ik ken dit niet goed genoeg om dit te kunnen doen.
We hoorden vandaag ook heel veel over de mens als factor.
Dat bewustwording dus een heel belangrijk aspect is.
Tegelijkertijd zegt Nienke: ik merk ook dat bestuurders...
die multi-factor authentication maar heel veel gedoe vinden...
en op die manier geen steun uitspreken voor dit soort maatregelen.
Hoe kijken de panelleden hier tegenaan? -Het is ook een gedoe.
Wij weten uit de praktijk dat boeven...
die een tweefactorauthenticatie- vraagstuk voor hun neus krijgen...
dat ze naar de volgende organisatie gaan. Er is zo veel laaghangend fruit.
Net zoals dat je thuis een hond hebt.
Degene zonder hond is de pineut. Daar gaat de inbreker heen.
We weten dat het zo werkt. Zodra je multi- factorauthenticatie hebt, is...
de kans dat je daar een vervolgprobleem mee krijgt, via die methode, een stuk kleiner.
Dus het is het gedoe waard. -Het is het gedoe méér dan waard.
Ja. En dat is eigenlijk hetzelfde als wat je eerder zei over de investering.
Reserveer die 10 procent en investeer het in iets goeds.
Als je het een gedoe vindt en vooral duur...
moet je eens een echte inbraak proberen.
Dat is veel kostbaarder. -Uiteindelijk is het...
Uiteindelijk bespaart het je veel geld en middelen.
Het is ook voor het maatschappelijke belang van je organisatie, voor je klanten...
Je moet ervoor zorgen dat je de dienstverlening blijft leveren.
Dit is er een integraal onderdeel van.
We hebben uitgebreid gehad over de gevolgen...
over de emoties die erbij komen kijken.
En ook het feit dat je in de pers komt op een bepaalde manier...
en dat wis je niet zomaar uit.
Hans, vorige maand is de Nederlandse Cybersecuritystrategie gepubliceerd.
Welke aandacht is hierin voor het herstelvermogen?
Best wel veel aandacht. Als je kijkt naar de certificeringsvragen die komen...
de nieuwe wetgeving vanuit Europa...
Mag ik daar even op inbreken? Daar heb ik een vraag over van Joepke.
Ze zegt: de nieuwe Cyber Resilience Act komt eraan.
Zij leest daarin dat er heel veel, noem het macht, richting de Europese Commissie gaat.
Dat de lidstaten veel handelingsruimte uit handen geven...
richting de Europese Commissie. Hoe kijk je daar tegenaan?
Aan wie stel je de vraag? -Aan Hans.
Wat wij natuurlijk zien...
is dat de integraliteit en afhankelijkheid binnen Europa van IT-systemen...
best wel groot is. Dat niet alleen een land...
maar ook de Commissie en daarmee Europa in z'n totaliteit...
graag wil weten wat er speelt.
Ik wil niet zeggen dat we daarmee de macht uit handen geven.
Vaak zit het gewoon op nationale veiligheid en is het op basis van een verzoek...
dat we ondersteuning kunnen krijgen vanuit een ander land.
De verplichtingskans herken ik niet als zodanig.
Het is wel zo dat informatie overzichten helpt creëren, zodat we weten wat speelt...
vooral ook om de impact in andere sectoren en andere landen te kunnen overzien.
Dat herken ik wel. Sterker nog: ik vind het ook goed.
Ik zou zeggen: we hebben de schaal van Europa nodig...
om dit serieus aan te kunnen pakken.
Je hebt het zelfs nodig. -Ja.
Angeline noemde net Big Tech. We worden steeds afhankelijker van Big Tech...
maar we weten niet goed wat er onder de motorkap gebeurt.
Als Nederland maatregelen zou voorstellen in die kant... Dat heeft geen enkele zin.
Dan heb je de schaal van Europa nodig om te zeggen:
We verwachten ook van zulke partijen dat ze voldoen aan een aantal dingen.
Het is ook efficiënt. We hebben te maken met leveranciers die internationaal werken.
Als het fout gaat in bijvoorbeeld Duitsland heeft dat impact op Nederland.
Dus wil ik dat weten.
Als er wat gebeurt in Nederland...
heeft dat mogelijkerwijs impact op Engeland, Noorwegen, Groningen...
Als daar wat gebeurt bij de Gasunie, heeft dat internationaal impact.
Ik snap heel goed dat daar aandacht voor is. Ik vind dat ook heel belangrijk.
Nog even teruggrijpen naar de Nederlandse Cybersecuritystrategie.
Het herstelvermogen. Welke aandacht is daarvoor?
Wij vinden oefenen en testen echt een heel belangrijk onderdeel.
Red Teaming, testen om te achterhalen wat er aan de hand is...
is een belangrijk onderdeel daarvan.
Informatiedeling, zorgen dat partijen de juiste informatie ontvangen...
zodat ze op tijd maatregelen kunnen nemen is een belangrijk onderdeel.
Wij als NCSC en DTC zullen samengaan. Dat maakt het efficiënter.
We bundelen de kennis, kunde en vooral de kracht die we beide hebben...
om dat eenduidig te maken voor de buitenwereld.
We vinden het ook belangrijk dat onderwijs een belangrijk onderdeel wordt.
Dus dingen als het cyberrijbewijs en HackShield voor de maatschappij.
Dus leg de jeugd uit hoe cybersecurity in elkaar zit. Dat is heel belangrijk.
Er gebeurt veel, ook op het gebied van de weerbaarheid voor Nederland.
Je moet het eigenlijk voor de jeugd meenemen als het leren tandenpoetsen.
Dat soort dingen. Je moet het in de basis meenemen.
Het moet in de cultuur komen, dat mensen snappen...
Ook een update van je telefoon. Simpele dingen die je jezelf moet aanleren.
We hebben een fietsrijbewijs op school. Een cyberrijbewijs vind ik heel normaal.
Inderdaad. Jullie gaan in ieder geval samenwerken. Dat is jullie actiepunt.
Is er nog een ander actiepunt wat we na vandaag moeten gaan doen...
of wat jullie gaan initiëren?
Ik denk informatie delen op alle niveaus.
Dus inderdaad, operationele dreiging, daadwerkelijke incidenten...
maar juist ook aan de voorkant, aan de R&D-kant.
Dat zit voor mij ook wel vast op die skills waar we het net even over hadden.
Ik kan trots zeggen: wij zijn in Nederland, wetenschappelijk gezien...
de grootste onderzoeksgroep op cybersecurity.
Binnen TNO hebben we zo'n 140 mensen op dat gebied.
Tegelijkertijd is dat dood in de pot.
Het zou een piramide moeten zijn met universiteiten.
Als ik optel wat er daar aan cybersecurity- faculteiten en -onderzoeksgroepen is...
dan is dat minder dan die 140 mensen.
Dan klopt die piramide niet. De toevoer die wij als TNO hebben is al te weinig...
laat staan de toevoer van kennis voor die bedrijven.
Dus ik pleit er echt voor...
om het toegepaste onderzoek te intensiveren, maar juist ook het fundamenteel onderzoek.
Aan het hbo zal er meer opgeleid en getraind moeten worden.
Een grote uitdaging. Wel een mooie. -Een grote uitdaging in deze tijd.
Zeker omdat er overal capaciteitsschaarste is...
juich ik jullie fusie toe. De capaciteit die er is, moeten we efficiënt inzetten.
We zijn met de Universiteit van Leiden bezig...
om misschien een Bachelor te starten voor cybersecurity en cybercrime.
Er is er al een op hbo-gebied.
Ook op universitair gebied is het belangrijk om de hele keten goed te gaan organiseren.
Voordat die accreditatie rond is, zit je wellicht in 2027.
Ik juich toe wat Bibi van den Berg aan het doen is om daarop uit te komen.
Het is heel belangrijk.
En of het nou 2027 is of niet, het is belangrijk dat je aan de slag gaat...
dat je in actie komt, dat er wat gaat gebeuren.
Angeline, wat moet er na vandaag allemaal écht gebeuren?
Waar moeten we nu mee in actie, na deze sessie, na die netwerkborrel?
Alle tips zijn... Er is natuurlijk al heel veel besproken hier aan tafel.
Mooi nog even, het lerend vermogen, dat we dat omhoog moeten krikken.
Daar ben ik ook erg voor.
Ik zou zeggen, kijk nog even... We hebben gezamenlijk een handreiking gemaakt...
over digitale continuïteit, hoe je dat het beste kunt doen...
hier met de partners aan tafel...
maar ook met de Schiphol Group en de Haagse Hogeschool.
Dat zijn mooie voorbeelden waarin een handelingsperspectief staat...
wat te doen om je herstelvermogen te versterken.
Die link is eerder in een chat gedeeld.
Misschien kan hij nog een keer gedeeld worden in de chat.
Helemaal goed. Het is even belangrijk om daar op te wijzen.
En voor de rest denk ik dat wij...
We hebben een missie. We zijn met z'n allen op missie...
om het voor heel BV Nederland veilig te maken.
Weet je, het is een transitie waar we in zitten.
Het is niet iets wat je morgen of de komende jaren geregeld hebt.
Dit blijft in ontwikkeling omdat ook de technologische ontwikkelingen snel gaan.
We hadden het net over juristen. Wet- en regelgeving loopt dan altijd achter.
Ik denk ook weer de kracht hier aan tafel, voordat er wettelijke regelgeving is...
toch ook al handelingsperspectief te bieden...
met elkaar te leren hoe je voorkomt dat je enorme schade oploopt.
Ik denk dat we dat moeten blijven doen. Dat is een continu proces.
Wij gaan in elk geval in ons toezicht ons op die business continuïteit richten.
Het staat ook in ons jaarprogramma...
dat we het toezicht erop verder gaan verscherpen, ook richting de bedrijven.
Niet met die stok, maar vooral ook om te helpen.
Als duwtje in de rug. -Precies.
Een mooi initiatief om die bedrijven te activeren...
is CS4NL, cybersecurity voor Nederland...
waarbij de topsectoren hebben gezegd: we moeten de krachten bundelen...
we moeten voor onze achterban helder zien te maken...
dat cybersecurity niet iets is van die paar IT-specialisten.
Het loopt door al onze sectoren heen. Die bedrijvenkant...
Ook langs die as wordt nu gemobiliseerd vanuit topsectoren.
Een heel belangrijk initiatief. -Het is van ons allemaal. Michel?
We hebben het gehad over wat er uit Europa op ons afkomt, ook aan regelgeving.
Dat gaat niet alles helpen, en het gaat ook nog even duren...
voordat duidelijk genoeg is voor een bedrijf wat je moet doen.
Wij bieden via onze site formats aan om een herstelplan op te stellen.
Je kunt op die manier zelf als bedrijf aan de slag, vanaf vandaag al.
Wat ik ook belangrijk vind, is dat je het gesprek in de keten met elkaar aangaat.
Bedrijven moeten ook aan elkaar vragen: hoe heb je het voor elkaar?
Kan ik op je vertrouwen als toeleverancier?
Want ik heb een probleem als jij de boel niet op orde hebt.
Ga dat gesprek aan. Dat zal niet altijd vrijblijvend zijn.
Want als iemand in gebreke blijft...
heeft dat iets te betekenen voor de commerciële interactie...
en kun je business mislopen die je anders wel zou krijgen.
Je moet zorgen dat het onderdeel wordt van je aanbod aan bedrijven...
die producten van je afnemen.
Dus af en toe zelf de rol van toezichthouder op je nemen?
In ieder geval eisen stellen. Ik heb dit nodig, ik wil hier meer zekerheid over.
Ik wil zekerheid over andere dingen én over jouw cybersecurity.
Dus laat me even zien hoe je dat voor elkaar hebt.
Helemaal helder.
Mooie input. We hebben een heleboel gehoord en gezien.
Mocht je thuis denken: het was heel veel, ik heb het allemaal niet bijgehouden.
De sessies zijn later terug te zien op de website van Agentschap Telecom.
Stuur ze vooral ook door naar je collega's...
en iedereen die het maar wil en moet zien in jouw optiek.
Want het moge duidelijk zijn: we moeten samenwerken...
om het voor elkaar te krijgen. Tot zover deze sessie.
Bedankt, Henk-Jan Vink, managing director TNO unit ICT.
Hans de Vries, directeur Nationaal Cyber Security Centrum.
Het zijn zoveel termen. -We zijn nog niet samen.
Wel bijna. Ik denk, ik meng het alvast.
Dan hebben we nog Michel Verhagen, niet van het NCSC...
maar van het DTC, het Digital Trust Center.
En natuurlijk Angeline van Dijk...
eigenlijk nu inspecteur-generaal, niet meer van Agentschap Telecom, maar van...
de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur.
Precies. Nogmaals, gefeliciteerd met de nieuwe naam.
Dank voor jullie komst.
Jullie natuurlijk dank voor het deelnemen aan deze sessie.
En natuurlijk Eelco, niet te vergeten.
Dank voor het side kicken, voor het delen van al die vragen...
en ook het opnemen van de pollvragen met de deelnemers.
Dit was alweer de laatste sessie...
in dit symposium Opstap naar weerbaarheid van Agentschap Telecom.
We gaan nu verder met het belangrijkste onderdeel van dit symposium...
Borrel. -Ja inderdaad, de borrel.
Borrelen. -Cola, bier, alles staat al klaar.
We gaan zo meteen digitaal met elkaar borrelen.
Daarvoor wil ik eigenlijk nog één keer naar Eelco gaan...
want hij gaat ons alles uitleggen.
Ik neem alvast afscheid. Fijn dat jullie erbij waren en actief hebben meegedaan.
Heel graag tot ziens en ook heel veel succes met deze mooie uitdaging.
We gaan zo meteen netwerken in de omgeving van Wonder.
Dat is niet ingewikkeld. De link naar de Wonder-omgeving is gedeeld in de chat.
Er staat een superkorte uitleg op de website van Agentschap Telecom...
maar als je een klein beetje kan omgaan met een pc heb je die helemaal niet nodig.
Het idee is dat we een soort virtuele ruimte maken...
waarin mensen elkaar kunnen ontmoeten.
Iedereen heeft een poppetje, een avatar.
Je ziet dat er al wat mensen rondlopen in die omgeving.
Iedereen met een gele rand om z'n poppetje is een van de sprekers.
Dus heb je een vraag voor die spreker, loop er met je poppetje naar toe.
Op het moment dat je bij elkaar in de buurt komt, wordt er een cirkeltje gevormd...
om jullie tweeën heen, of drieën of vieren, afhankelijk van de grootte van je groep.
Dan gaan je webcam en je microfoon aan en kan je met elkaar in gesprek.
De sprekers staan bijna allemaal al klaar in die omgeving.
We zouden het heel leuk vinden als je aansluit om mee te doen.
Heb je nog een vraag die niet in de studio is behandeld...
iets wat je nog te binnen is geschoten...
iets wat je met anderen wil overleggen...
kom gezellig naar die Wonder-omgeving en praat met ons na.
Wat mij betreft is dit het einde van de omgeving.
Ik ga inpakken en ik zie jullie zo meteen in de omgeving van Wonder.