Een welgemeend goedemiddag. Fijn dat u kijkt.
Welkom bij dit symposium, 'Op stap naar weerbaarheid' van het Agentschap Telecom.
Wij zijn al de hele dag met elkaar in gesprek...
over de weerbaarheid van de digitale infrastructuur in Nederland...
en nadrukkelijk die koppeling met energie- transitie, vergroening en digitalisering.
Heel veel grote woorden, maar we proberen dat in vijf webinars vandaag...
stapje voor stapje af te pellen.
De vier webinars die we al gehad hebben, zijn natuurlijk ook terug te kijken...
en wij staan nu voor de komende drie kwartier voor een laatste webinar...
met een prachtige titel, en ik pak hem er even bij voor u.
Namelijk een demosessie, dus we gaan het in de praktijk brengen:
'Risicoanalyse digitale continuïteit'.
Risicoanalyse digitale continuïteit, dat zijn dure woorden voor:
We gaan een hack doen van een laadpaal om te laten zien...
waar daadwerkelijk die gevoeligheden en die risico's zitten...
als het gaat over vergroening en de koppeling met de infrastructuur...
de digitale infrastructuur en de energie-infrastructuur.
Zoals een laadpaal van mijn elektrische auto die op mijn eigen oprit staat.
Mijn naam is Maarten Bouwhuis, ik ben uw host, dagvoorzitter in coronatijd...
dus online, en ik werk bij BNR Nieuwsradio als presentator.
Dit is natuurlijk een interactief webinar.
Jullie kijken, hebben je aangemeld voor dit webinar...
en dus is Eelco Vriezekolk bij mij. Hij is collega van het Agentschap Telecom.
Hij zorgt voor de interactie en wil jullie graag uitleggen hoe en wat...
dus ik geef de vloer aan Eelco.
Dankjewel, Maarten. Zoals Maarten zegt, is het een interactief webinar...
dus het is vooral ook uw webinar.
Mijn naam is Eelco Vriezekolk, ik ben vandaag uw stem hier aan tafel.
Hoe gaan we dat doen? Daar hebben we verschillende manieren voor.
Allereerst hebben we de chatfunctie.
U ziet de chatfunctie links of onder het videobeeld waar u nu naar kijkt.
Typ daarin alle vragen die u heeft over het gesprek.
Heeft u opmerkingen, een bijdrage aan de discussie: u typt het in de chat.
Al die opmerkingen komen bij mij binnen...
en ik kan ze namens u stellen hier in het gesprek aan tafel.
Ik hou dat niet allemaal in m'n eentje bij:
Ik heb een heel team van moderatoren achter mij die mij daarbij helpt.
Dus: alle bijdragen die u heeft als expert op dit gebied:
Typ ze in de chat en ik breng ze in. Daarnaast doen we af en toe een peiling...
want we zijn ook erg geïnteresseerd in uw opinie...
om die te plaatsen naast die van de sprekers.
De makkelijkste manier om uit te leggen hoe die polls gaan...
is door er gewoon eentje te starten.
Dus we beginnen meteen maar met de eerste poll. Let goed op, want het gaat best snel.
Als het goed is, verschijnt de poll nu bij u in beeld, en de vraag is:
'Is uw organisatie weleens gehackt?' Ik heb vier antwoorden voor u:
Klik op A als u zegt 'Ja, helaas, wij zijn een gemeente Lochem...
wij zijn een universiteit van Maastricht, wij zijn weleens gehackt.'
Kies optie B als u zegt:
'Nee hoor, dat overkomt ons niet, wij hebben de boel goed op orde.
Wij hebben er vertrouwen in dat wij niet gehackt worden.'
Kies voor C nu, als u denkt:
'We zijn nog niet gehackt, maar je weet maar nooit.
Het zou morgen zomaar kunnen gebeuren.'
Of kies voor optie D, misschien wel de eerlijkste optie:
'Waarschijnlijk zijn we wel gehackt, maar we hebben het gewoon nog niet ontdekt.'
Dus kies nu een van deze opties door er met uw muis op te klikken.
Kies voor A, B, C of D.
Op het moment dat wij de poll sluiten, kunt u niet meer antwoorden...
maar dan zien we wel met z'n allen de uitkomst.
Laten we eens kijken wat de uitkomsten zijn van de poll.
Laten we hem eens eventjes sluiten.
Wat we zien, is dat een kwart van de mensen zegt dat ze helaas weleens gehackt zijn.
Dat is toch wel een heel respectabel aantal. Slechts 2 procent van de mensen zegt:
'Nee hoor, dat overkomt ons niet. Wij hebben de boel goed op orde.'
53 procent zegt 'Nee, we zijn nog niet gehackt, maar dat zou kunnen gebeuren'...
dus dat is iets meer dan de helft...
en 20 procent heeft de eerlijke optie genomen en gezegd, van:
'We zijn nog niet gehackt, of als we gehackt zijn, hebben we het nog niet ontdekt.'
Zo werkt de poll, daarnaast hebben we natuurlijk de chat.
Zet daarin al uw opmerkingen en ik breng ze in in tafel. Maarten?
Dankjewel, Eelco en dankjewel voor deze eerste leuke poll.
Ik ga mijn tafelgasten direct maar even om een reactie vragen.
Albert Spruyt is security tester bij het European Network for Cyber Security.
Een hele goedemiddag. Fijn dat je er bent. -Goeiemiddag.
20 procent zegt 'Waarschijnlijk wel, maar we hebben het nog niet ontdekt'.
Klopt dat met wat jij gemiddeld ziet?
Ik denk dat ik een weervraag heb voor de mensen die zeggen, van:
'Misschien. We zijn nog niet gehackt, maar misschien morgen.'
Hoe weten zij dat ze niet gehackt zijn? -Dat is 50 procent, hè.
50 procent van de kijkers zei 'Nee, maar misschien morgen wel'.
Dat vind jij een naïef antwoord?
Wellicht, maar misschien hebben ze allemaal een goeie onderbouwing.
Misschien hebben allemaal mooie logs en kunnen ze dat mooi controleren...
maar ik vrees dat er toch meer mensen in categorie D zitten.
Om maar direct de steen in de vijver te gooien, zegt Albert tegen jullie:
Als je nou antwoord C hebt in gevuld, 'Nee, maar wellicht morgen wel':
Hoe weet je dat nou zo zeker?
Geef eens in de chat aan hoe jij zo zeker weet dat jullie nog niet zijn gehackt.
Daar zijn we wel benieuwd naar. Dankjewel, Albert.
Harm van der Brink is IT-architect en cyber security expert bij ElaadNL.
Dag, Harm. ElaadNL, dan gaat het dus over laadpalen.
Ja, elektrisch vervoer en laadpalen.
Zijn er veel problemen als het gaat over hacken?
Nog niet, maar onze angst is wel dat als dat groter wordt en de aantallen toenemen...
dat een hack wel mogelijk veel impact kan hebben op ons als maatschappij.
Maar gemiddeld genomen zijn ze niet slecht beveiligd?
Lastige vraag. Ik denk waar we nu staan, dat we nog heel veel te winnen hebben.
Laat ik het zo verwoorden.
Ja, ja. Ik zou niet eens weten wat het wachtwoord van mijn laadpaal is.
Dat heb ooit een keer aangemaakt en dat is het dan.
Dat gebruik ik nooit, eigenlijk. -Ja. En update je je laadpaal weleens?
Zijn er updates voor je laadpaal? -Ik weet het niet.
Dus het is allemaal antwoord D. Waarschijnlijk wel, maar ik heb geen idee.
Geen idee. Ja, precies.
Jessica Overweg, onderzoeker en adviseur bij Agentschap Telecom. Van harte welkom.
Dankjewel. -Fijn dat je er bent.
Jij doet onderzoek naar die cyberveiligheid? -Onder andere, ja.
En vanuit een adviseursfunctie adviseren we ook...
of ondersteunen we vooral organisaties, met:
Wat kan je zelf ook vooral doen om uitval te voorkomen...
maar nog belangrijker: om vooral de impact te beperken als je gehackt wordt...
maar ook wanneer door spontane uitval iets uitvalt.
Een stroomstoring of stormschade of wat dan ook.
Dat kan natuurlijk ook gebeuren. We gaan het over beide dingen hebben in dit gesprek.
Niet per se alleen maar over de hack die, laten we zeggen, 'uit den kwade' komt...
maar ook een voorval dat kan gebeuren. -Ja, beide is belangrijk.
Jullie hebben een vijfstappenplan gemaakt om als organisatie te voorkomen...
dat je bijvoorbeeld gehackt wordt of dat je heel veel impact hebt..
van een storing die plaatsvindt. Daar gaan we straks over praten.
Hoeveel bedrijven halen het tot stap vijf, denk je, van je vijfstappenplan?
Goeie vraag, Maarten. Daar zou ik zelf ook wel heel erg benieuwd naar zijn.
Dat weet je niet? -Ik heb echt geen idee.
Het is ook vrij nieuw geloof ik, hè? -Het is natuurlijk al een tijd gaande...
als het gaat om cyberveiligheid. Je merkt dat het steeds belangrijker wordt.
Door corona is de digitalisering extreem toegenomen...
dus het wordt steeds belangrijker om voorbereid te zijn op uitval...
maar vooral ook natuurlijk dat je weet hoe je de impact moet beperken.
Welke organisatie dat helemaal 'in hands' heeft? Geen idee.
Het is in ieder geval zo dat dit programma dus gaat over die cyberveiligheid...
maar zeker ook over mogelijke spontane uitval...
en een groot probleem dat je kunt hebben, dus gaat het over continuïteit:
Zorgen dat de continuïteit van de infrastructuur die we hebben gewaarborgd is.
Het voorbeeld dat we in deze sessie willen vastpakken...
gaat over de elektrische laadpaal van elektrische auto's.
We gaan straks kijken naar een korte video...
die niet alleen relevant is voor mensen die elektrisch rijden...
maar juist ook voor de mensen die niet elektrisch rijden.
Voordat we naar die video gaan, zijn we benieuwd of u zelf elektrisch rijdt. Eelco?
Daar hebben we een poll voor, die verschijnt nu in beeld.
De vraag is heel simpel: Rijdt u al elektrisch?
Antwoord A, klikt u daarop als u zegt 'Ja, ik rij elektrisch...
en ik heb mijn eigen laadpaal, die staat bij mij voor de deur'.
Kies B als u zegt 'Ik rij wel elektrisch, maar ik heb helaas geen eigen laadpaal'.
Als u zegt 'Ik heb helaas nog geen elektrische auto, ik zou het wel willen'...
kies dan voor C. Heeft u nou echt romantische herinneringen bij die geur van benzine...
dan kiest u voor optie D. U bent een echte petrolhead, u bent een diehard.
U wilt geen accu's onder uw stoel, u rijdt gewoon een benzineauto.
Dus kies nu voor A of B of C.
Dan kunnen we daarna eventjes door naar de film.
Even kijken wat de uitkomsten zijn geworden. Als we de poll sluiten zien we de resultaten.
Ongeveer 20 procent van de mensen heeft zelf al een laadpaal staan...
en rijdt elektrisch. Voor die mensen: Let goed op bij de film.
Wat wij hier willen laten zien, is dat laadpalen die verbonden zijn met internet...
en daarmee niet goed afgeschermd zijn, kwetsbaar zijn.
Wij laten zien wat de risico's zijn van zulke kwetsbaarheden.
Deze webpagina is via internet te bereiken. We zien hier eigenlijk twee kwetsbaarheden:
De eerste is dat we deze pagina kunnen bereiken zonder wachtwoord.
De tweede kwetsbaarheid is dat we hier gewoon commando's in kunnen vullen...
die dan worden uitgevoerd door de laadpaal.
Als we die commando's hebben ingevuld...
kunnen we volledige controle krijgen over het hele systeem.
Als we even wachten, dan hebben we op dit moment volledige controle over het systeem.
We kunnen nu de laadpaal alles laten doen wat we willen.
We kunnen bijvoorbeeld het laden stopzetten en zorgen dat de kabel vergrendeld blijft.
Als de automobilist dan weg wil rijden, dan zal hij dat zonder kabel moeten doen.
Zulke kwetsbaarheden kun je van tevoren identificeren...
en daarmee ook mitigeren.
Dat zijn de kwetsbaarheden rondom de laadpaal.
Dat was jouw auto, Harm? -Inderdaad. En mijn laadkabel.
Zit die stekker nog steeds vast? -Gelukkig niet meer.
Het heeft even geduurd, maar uiteindelijk kwam hij los.
Je wilde hem bevrijden, Albert? -Voor deze ene keer.
Goed, oké, vervelend. Je kabel zit vast, maar dan denk ik: Soit.
Dat gebeurt dan een keer. -Zo'n kabel is wel 300, 400 euro...
en die heb je nodig om die auto te kunnen opladen.
Dus als die vastzit en je kunt niet weg, dan laat je 300, 400 euro achter.
Als je dan thuiskomt en je moet laden en je hebt geen kabel, kun je weer niet laden.
Dat is gewoon ontzettend vervelend. -Dat is natuurlijk vervelend...
maar is het daarmee een privéprobleem van consumenten, van eindgebruikers...
of is het een groter verhaal? -Ik denk dat het wel een groter verhaal is.
In dit voorbeeld stopte het laden én zat de kabel vast.
Dat het laden stopte, betekent ook dat je batterij gewoon niet vol zit...
en dat je niet kan rijden.
Dat is misschien voor een privépersoon vervelend...
maar als hulpdiensten elektrisch gaan rijden en niet kunnen laden:
Als een ambulance niet kan rijden, dan heb je natuurlijk een groter probleem.
Ambulances rijden nog op diesel, maar in de toekomst worden die ook elektrisch.
Je ziet ze wel stappen maken nu naar elektrisch.
Dus je zegt: Het is een kwetsbaarheid en het kan toch wel behoorlijk wat impact hebben.
Kan het ook een energienetwerk in onbalans brengen of een soort systeemprobleem worden?
Dat is de volgende stap.
Het gaat hier over één laadpaal en één laadpaal is nog klein.
Dat is één persoon, één auto, maar als je dit opschaalt naar 100.000 laadpalen...
en je zou van al die 100.000 laadpalen tegelijkertijd het laden kunnen stoppen...
zou je dus van 100.000 auto's die aan het laden zijn...
de energievraag aan het energienet stoppen.
En als je weet dat het energienet altijd in balans moet zijn...
dus de productie van energie en de vraag van energie is altijd in balans.
Wat er geproduceerd wordt, wordt op dat moment ook afgenomen.
Als je ineens wat afname laat wegvallen, of heel veel... 100.000 auto's...
wordt er veel te veel geproduceerd en raakt het net in onbalans.
Dat kan gecorrigeerd worden, dat doet dan bijvoorbeeld Tennet in Nederland.
In Europa is de hele frequentie gelijk, maar als je dat vaker op en neer doet...
gaat dat op een gegeven moment oscilleren en wordt dat in balans houden steeds moeilijker.
Daar zit het grotere systeemgevaar, Jessica?
Ik verwacht dat zelf wel, ja.
Je ziet dat er behoorlijk veel...
Ik was eigenlijk wel verbaasd dat 20 procent een eigen laadpaal thuis heeft.
Van onze kijkers, dat komt natuurlijk ook omdat we een demosessie...
over de laadpaal organiseren. Dus dat is op zich niet zo gek.
Het is geen representatie van het publiek. -30 procent is een petrolhead.
Dat is ook wel weer leuk. -Harm kan dat nog wel beter vertellen:
Als je ziet hoeveel laadpalen we al hebben, en hoe dat toeneemt.
We hebben er nu 300.000. -In Nederland, openbare en eigen?
Openbare en eigen, dus private. En we groeien naar 1,8 miljoen in 2030.
Waarbij het interessant is: ik heb een private laadpaal...
maar die staat wel in allerlei apps, dus blijkbaar is die open.
Heb je hem opengesteld, zelf? -Dus als jij er naartoe rijdt...
kun je gewoon gaan laden. Pasje ervoor en gaan.
Waarschijnlijk wel. -Kom ik wel even bij je langs op (...)?
Ik kom een keer koffie bij je drinken. 3 euro 50 voor een kopje koffie.
Een vraagje, als ik even tussendoor mag. We hebben het over risico's van laadpalen.
Er zijn ook deelnemers op hun thuiskantoor die daar wel voordelen in zien...
of misschien wel kansen zien.
Zo vraagt Wim zich af of het mogelijk is op deze manier zijn rekening te 'verlagen'.
Ik denk dat dat best wel zou kunnen.
In dit geval is het een thuisgebruiker, dus een laadpaal voor thuis.
Dus bij deze specifieke laadpaal niet, maar wie weet bij andere.
Ja, precies. Nu is natuurlijk de vraag: die kwetsbare laadpalen...
die jij hebt kunnen aanvallen met een hack, waar vinden we die?
En dan blijkt: die staan gewoon op internet. -Die kun je gewoon op internet vinden.
Dus als we naar de eerste pagina gaan: dit is een zoekmachine, Shodan...
voor apparaten, servers, websites verbonden met internet.
Hier kun je heel specifiek zoeken op bepaalde typen apparaten...
maar ook met de versie van de software erbij, het land waar het apparaat staat.
En als je daar genoeg van vindt...
dan kun je ook gewoon al die laadpalen, in dit geval, meteen uitzetten.
Die zou je ook allemaal uit kunnen zetten. -Maar die informatie staat op internet...
en je ziet dus ook de kwetsbaarheid van individuele producten erbij staan?
Bijvoorbeeld als de software oud is?
Dat de software oud is, kun je zelf zien...
maar de kwetsbaarheden krijg je er in deze zoekmachine niet bij.
Oké, niet. Maar je kunt in deze zoekmachine wel de apparaten zelf vinden?
Ja, dus wij weten van die laadpaal die we net hebben laten zien...
wel de versie en hoe we hem moeten vinden.
En als we hem hier invullen, vinden we niet 300 apparaten zoals hier staat...
maar dan vinden we er een paar duizend.
En dan hebben hackers slimme software om daar een aanval in één keer op te doen?
Dat zou heel makkelijk zijn, ja. -Ja, precies.
Dus mensen moeten zelf zorgen dat hun spullen up-to-date zijn, Harm.
Dat zou heel mooi zijn, maar zoals je zei: Wat is mijn wachtwoord van mijn laadpaal?
Ik heb nog nooit een mailtje gekregen, bedenk ik me nu ter plekke, van:
'Let op, je moet hem updaten.' Kan ook zijn dat dat automatisch gaat.
Zou kunnen, ja. Maar ik denk dat het breder is.
Degene die de laadpaal beheert, moet zorgen dat hij up-to-date is.
Dat de laadpaal al veiliger is als hij gemaakt wordt dan nu het geval is.
Dus dat er met de fabricage van het apparaat, de ontwikkeling van de software...
al gezorgd wordt dat hij veilig is. Ik denk dat dat de eerste stappen zijn...
en dan inderdaad updaten gaandeweg.
Dus gedurende de levensduur van de laadpaal updates geven aan die laadpaal.
Ik denk dat dat ontzettend belangrijk is.
Ik heb weleens gehoord dat sommige partijen de laadpaal niet op afstand updaten...
omdat een laadpaal daardoor soms in storing gaat.
Als je er 1 miljoen hebt en er gaat 1 procent in storing...
moet je langs heel veel laadpalen rijden. -Dus laten ze het updaten maar zitten...
zodat de consument tevreden blijft, maar daar wordt het wel onveiliger van.
Daar wordt het wel onveilig van. -Eelco, nog vragen?
Nou, wel een opmerking. Eens even kijken wie het was. Peter die zegt:
Het wachtwoord voor de laadpaal van Maarten is waarschijnlijk 1-2-3-4.
Dus ik raad u aan: ga nu langs het huis van Maarten.
Zorg dat u daar kan laden voordat Maarten thuis is...
want als hij thuis is, verandert hij het wachtwoord.
Jaap-Jan zegt:
In wat voor mate is zo'n laadpaal nu een steppingstone voor een volgende aanval?
Als iemand binnen is op de laadpaal, in hoeverre kan ik die laadpaal gebruiken...
om een bredere aanval uit te voeren? -Albert, is daar een antwoord op te geven?
Ik vind het een hele mooie vraag, laat ik daarmee beginnen. Ik vind het...
We tillen even het niveau van de dag op met deze vraag.
Bij mij zit je goed met deze vraag. Wat je met één zo'n laadpaal kan doen:
Ook al is de laadpaal niet op internet maar wel op een privénetwerk...
een privételecomnetwerk, een APN, noemen ze dat...
dan zou je met die ene laadpaal in het veld ook toegang kunnen krijgen tot dat netwerk.
Uiteindelijk heeft die laadpaal toegang tot dat netwerk.
Dat betekent ineens dat je als aanvaller in het veld toegang kan krijgen...
tot iets waarmee je met een server kan verbinden, met het centrale systeem.
En vanuit daar zou je dus het centrale systeem kunnen aanvallen...
en vanuit het centrale systeem zou je al die laadpalen in het veld weer kunnen aanvallen.
Dus als de vraag is: Is het mogelijk om zo'n laadpaal als steppingstone te gebruiken?
Jazeker.
Het gesprek wordt steeds optimistischer hè, Jessica? Maar dan even naar de praktijk:
Is zoiets al een keer in Nederland gebeurd...
dat een grotere groep laadpalen, laten we zeggen 'down' is gegaan of is aangevallen?
Voor zover ons bekend niet. Gelukkig.
Zijn er andere voorbeelden waar we iets van kunnen leren?
Een voorbeeld, Albert?
Ik heb toevallig een heel mooi artikel van Tweakers van een paar weken terug.
In België hebben door een spontane uitval...
duizenden mensen tweeënhalf uur hun laadpaal niet kunnen verlaten...
omdat hij was uitgevallen. -Dus die moesten de kapper afbellen.
'Ik kom niet, want ik zit vast aan de paal.' -Of ze hebben hun kabel laten liggen.
Dat kan natuurlijk ook. Je kunt hem bij je auto meestal wel ontgrendelen.
Dus dat is daar gebeurd, maar dit is geen hack geweest, of is dat nog in onderzoek?
Dat weet ik niet. Het is gewoon een artikel...
maar voor zover we weten is het gewoon een spontane uitval.
We hebben het nu steeds over laadpalen, daar hebben we ook deze demo omheen gebouwd.
Maar Harm, er zijn meer voorbeelden hoe je vanaf afstand kunt zorgen...
dat je het systeem in onbalans kunt brengen.
Ik wil naar het voorbeeld toe van de pizza's. -Die van de pizza's?
Goed punt. -We hadden een gesprek over pizza's...
en dit is het laatste webinar van deze dag dus ik ben nu al bijna zover.
Moeten we wel goed nadenken hoeveel ovens we tegelijkertijd aan zetten.
Een leuk voorbeeld dat illustreert wat de impact kan zijn:
Alliander heeft al in 2015 met Lochem Energie een proef gedaan om te kijken:
Wat betekent nou elektrisch laden voor het energienet?
Ze hebben alle auto's daar elektrisch laten laden toen.
Dat ging best wel goed, maar tegelijkertijd deelden ze ook pizza's uit...
zodat mensen allemaal tegelijkertijd de oven aan zouden zetten.
Pizza met instructie: Hij moet om zes uur in de oven.
Dus allemaal tegelijkertijd die oven aan.
Toen zag je dus dat met 20 ovens het energienet eruit viel.
Dus waar je normaal niet zo blij mee bent, was iedereen daar blij: het is gelukt.
Dat illustreert dat al die energievraag...
die we nu aan het toevoegen zijn aan het elektriciteitsnet:
We gaan van het gas af, dus we gaan naar een warmtepomp toe.
De petrolheads gaan waarschijnlijk ook in de toekomst elektrisch rijden...
En ze blijven pizza eten en barbecueën. Het zijn petrolheads.
En je ziet elektrisch koken, dus je ziet dat we allemaal die stap gaan maken...
naar elektriciteit. Dat betekent dat de druk op het elektriciteitsnet aan het toenemen is.
De marges worden kleiner, dus als je het dan voor elkaar weet te krijgen...
om een hele grote groep apparaten in één keer aan te zetten...
dan kan je dus lokaal heel veel impact hebben, ook op systeembalans...
dus op nationaal, zelfs Europees niveau. -Dus dat is eigenlijk de kernconclusie:
We hangen heel veel elektrische apparaten, ook zware apparaten zoals auto's...
ovens horen daar natuurlijk ook bij, wasmachines, hangen we aan dat net...
en als er teveel tegelijk aan gaat of aan/uit, aan/uit, aan/uit, aan/uit...
dan kun je echt een systeemprobleem creëren.
Dat kan spontaan gebeuren, doordat we tegelijk pizza eten om zes uur...
maar in de praktijk eet iedereen op een ander moment.
Precies. -Niet allemaal om zes uur.
Dat is die gelijktijdigheid.
Die gelijktijdigheid, van dat we apparaten tegelijkertijd aan zetten, is nu laag...
maar als je apparaten urenlang aan zet... een elektrische auto, een warmtepomp...
Mijn auto moet de hele nacht laden.
En alle anderen in jouw buurt waarschijnlijk ook.
En dan is die gelijktijdigheid ineens wel groter...
dus dan is die druk op het net ook groter en wordt je 'room for error' kleiner.
Zolang mijn buren oude diesels blijven rijden, is het veilig voor het netwerk...
maar slecht voor de klimaatverandering.
Het kan gewoon, hè. Qua energie kunnen we dat transporteren.
Je moet alleen de piekvraag reduceren. Dan kan met slimme techniek...
maar dan moeten we dat ook op een veilige manier doen.
We kunnen ook DDoS-aanvallen uitvoeren, daar heb je ook een plaatje van meegenomen.
Lekker actueel, de coronacheck-app. Wat is hier gebeurd?
Hier is een website van de overheid aangevallen.
Wat ze hier hebben gedaan, is heel veel verkeer naar die website sturen…
en daarom is hij neergegaan, daarom is hij niet meer bereikbaar geweest.
Als een van je apparaten wordt overgenomen, dan kan het apparaat zelf worden gebruikt...
om dat verkeer te genereren. Daarmee wordt jouw kleine probleem, jouw laadpaal...
of je camera of iets dergelijks deel van een groter probleem.
Dus het feit dat we steeds meer slimme apparaten...
en verbonden apparaten in ons huis krijgen...
van een deurbel tot m'n buitencamera tot m'n laadpaal...
tot misschien wel m'n verbonden koelkast zelfs in de toekomst...
Altijd zo'n voorbeeld dat al 15 jaar terug- komt: een koelkast die zelf z'n eten bestelt.
Maar al die apparaten zijn verbonden.
Als daar een aanval op gepleegd kan worden, kunnen die ook weer worden ingezet...
voor een DDoS-aanval? -Zeker.
We weten dat de meeste DDoS-aanvallen zo decentraal gebeuren, toch?
De eerste D is van Distributed en dat betekent gedistribueerd.
Dat betekent dat het uit veel plekken tegelijkertijd komt.
Dat is de kern van een DDoS-aanval. Eelco, nog vragen?
Jazeker, en ik heb een leuke opmerking van Harald. Hij zegt:
Ik was programmamanager tijdens die test in Lochem.
Hij merkt op: We merkten tijdens die pilot...
dat de hele wijk maar op één fase was aangesloten...
en dat hadden we achteraf anders moeten doen.
Dat is een leuke, dankjewel Harald. Ik heb ook nog een vraag van Peter:
Die was kennelijk bij het vorige webinar over zonnepanelen.
Hij vraagt zich af wat nou een groter risico is: de omvormers bij zonnepanelen...
of de slecht beveiligde laadpalen?
Hele goeie vraag.
Dat risico, voor de mensen die dat niet hebben gezien:
De omvormers bij de zonnepanelen geven een bepaalde storing in de ether.
Dat noemen ze etherafval...
en daar hebben allerlei andere aanbieders in die ether ook last van.
Het Agentschap maakt zich daar druk over, Jessica.
Jouw collega Erik heeft hier gezeten om dat allemaal uit de doeken te doen.
Nu hebben we het dan over de gevoeligheid van laadpalen.
Valt er iets te zeggen of jullie op kantoor bij het Agentschap een gradatie hebben...
van welke problemen belangrijker zijn? -Ze zijn natuurlijk allemaal even belangrijk.
Dat is niet waar. Je moet prioriteren in het leven...
omdat je ook geld moet toeleggen op het onderzoek of op de naleving...
van de handhaving.
Bij de zonnepanelen gaat het natuurlijk om een niet helemaal correcte installatie...
waardoor het een storing veroorzaakt.
In dit geval heb je het over een laadpaal waarvan jij waarschijnlijk verwacht...
dat de verkoper hem ook goed levert.
Maar als de installateur wachtwoord 1-2-3-4 heeft aangelegd...
is het ook slecht geïnstalleerd. -Klopt.
Heel veel IOT-apparatuur, Internet Of Things-apparatuur...
wordt vaak met een standaard wachtwoord geleverd.
Vanuit Agentschap Telecom zijn we er ook mee bezig...
om in de Radio Equipment Directive, zoals ze dat noemen, een complexe richtlijn...
ook digitale eisen op te nemen, want die zijn of waren er gek genoeg nog niet.
En dan echt gewoon om de digitale basiseisen op te nemen.
Zoiets als: zorg dat het wachtwoord niet te simpel is...
of dat je het ook goed kan aanpassen. Of moet aanpassen.
Het antwoord op de vraag is toch, want ik krijg geen antwoord:
Het ene probleem is niet belangrijker dan het andere.
Dat vind ik niet, maar misschien m'n collega's wel.
Jullie zijn ook wel bezig met die directive...
om te zorgen dat er goede richtlijnen en standaarden komen...
voor hoe je die laadpalen veilig installeert. -Ja, klopt.
We hebben in 2017 al samen met ENCS requirements opgesteld...
een pakket aan eisen die ervoor zorgen dat de laadpaal...
en een deel van de server, van de back-end veiliger wordt.
Die worden gelukkig ook in Nederland toegepast door veel provincies...
die aanbestedingen doen voor publieke laadpalen...
maar daarmee heb je niet de private laadpalen.
En de private laadpalen, zoals bij jou op de oprit...
maken nog steeds tweederde van de markt uit.
Dus tweederde van de markt is niet afgedekt met regelgeving of extra eisen.
Dus die stap proberen we nu te maken zodat we ook die laadpalen meenemen...
en al die apparaten veilig zijn.
Ik vond het wel een interessante vraag, want zonnepanelen wekken energie op.
Die leveren aan het net. Een laadpaal neemt het af.
Als je ze allebei uitzet, dan is het gat dus twee keer zo groot.
Je hebt geen productie en je kan die afname beïnvloeden.
Dus je kunt ze om en om aan zetten...
en daarmee nog een keer meer impact hebben op je energienet.
En dat is wel een interessante. -Om het dan nog wat complexer te maken:
Ik heb een opmerking van Jaap-Jan en andere sprekers die zeggen, van:
Die updates zijn dus heel belangrijk...
maar ik krijg ook een reactie van mijn collega Matthijs van Agentschap Telecom.
Die houdt zich bezig met de wettelijke metrologie en die zegt, van:
Leuk, software-updates, maar zorg wel dat je niet je certificering kwijt bent...
want het is een wettelijk meetapparaat.
Elke kilowattuur moet ook precies een kilowattuur zijn...
dus let op dat je niet opnieuw je apparaat moet gaan certificeren...
op het moment dat je een software-update doet.
Punt van zorg, want dan zijn we verder van huis.
Dat is dan een reden dat sommige partijen geen updates draaien. Dan denken ze: Nou...
Ik weet niet of dat de reden is, maar dat is zeker een punt van zorg.
Net zoals je wilt weten dat een kilo bananen een kilo bananen is...
wil je ook zeker weten dat die kilowattuur die je in de auto stopt...
ook echt één kilowattuur was waar je voor betaalt.
Dat is bij bananen niet zo heel relevant. -Als ik hier ven mag inspringen?
Bij sommige andere apparatuur is het gebruikelijk dat je twee delen hebt:
Een wettelijk beschermd deel dat gecertificeerd wordt et cetera...
en een deel dat vrij ligt, of niet per se vrij...
maar meestal update je het deel dat dan niet onder die certificering valt.
Dit zorgt ervoor dat je wel software-updates kan doen voor veiligheid en zo...
maar dat die wettelijke eis voor het ijken, het tellen, niet wordt aangeraakt.
Juist. En dat is de manier waarop ze dat technisch scheiden...
zodat die fabrikant z'n updates kan draaien?
Dat is voor sommige apparatuur wel zo gemaakt. Niet alle apparatuur.
En daar moet je bij het bouwen van je apparatuur goed rekening mee houden.
Harm, toen de vraag binnenkwam over het verschil zonnepaneel/laadpaal...
wilde je direct een plaatje erbij halen van een modern huis.
Een huis dat connected is. Laten we dat even bekijken.
Zien we daar nou een huis dat vooral dan dus extra veel gevoeligheden heeft gekregen?
De boodschap die we vandaag mee willen geven:
We hebben het nu over laadpalen omdat het de voorloper in de energietransitie is.
Een laadpaal neemt voor een hele lange tijd heel veel stroom af...
en is verbonden met het internet.
Wat je ziet, is dat steeds meer apparaten... je noemde net de connected koelkast...
maar ovens: het klinkt bijzonder, maar die zijn ook tegenwoordig connected met wifi.
Een oven kan ook heel veel stroom afnemen van het energienet...
en is dus ook verbonden met het internet.
De warmtepomp is verbonden, de zonne-inverters kun je uitlezen.
In de toekomst gaan we waarschijnlijk ook batterijen in huis plaatsen...
om de energie in balans te houden.
Allemaal grootverbruikapparaten die veel energie af kunnen nemen...
en allemaal verbonden zijn met het internet.
Ik denk dat daar ook de uitdaging zit om te zorgen dat we dat goed beveiligen...
zodat je die apparaten niet kunt inzetten voor alles wat we genoemd hebben...
dus om het systeem in onbalans te brengen...
waardoor er stroom uitvalt of DDoS-aanvallen kunnen gebeuren.
Ik denk dat dat de kernboodschap vandaag is.
Jessica, om dat het hoofd te bieden hebben jullie een vijfstappenplan gemaakt...
waarmee bedrijven zich kunnen voorbereiden op de toekomst...
en misschien op onveiligheid.
Stap 1: bewustwording. Praat ons er eens even doorheen.
Degenen die kijken hebben dat stadium al bereikt, natuurlijk.
Anders waren ze hier niet.
Dat klopt inderdaad, vijfstappenplan.
Ik heb iets heel moois meegenomen op beeld voor jullie.
Helaas op beeld, natuurlijk.
Waarom laat ik jullie dit zien? Dit is stap 2 van het vijfstappenplan.
Stap 1: bewustwording. Dat is dus ook al gelukt bij de kijkers.
Daar ging het eerste halfuur over. -Precies, maar ik kan me voorstellen...
We hebben best veel IOT-apparatuur genoemd die mensen in huis hebben...
maar ook organisaties hebben behoorlijk wat ICT-middelen in huis.
Veel mensen denken misschien:
Hoe is onze organisatie nou eigenlijk kwetsbaar voor uitval of misbruik van ICT?
En dus zeg jij: Stap 2 moet zijn: kwetsbaarheden inventariseren.
Gewoon maar eens op een rijtje zetten wat je hebt.
Wat heb ik in huis? Wat doen we eigenlijk allemaal waar we ICT voor nodig hebben?
We hebben daar een tool voor ontwikkeld. Dit is eigenlijk een sneak preview...
want we hebben hem nog niet eerder aan de buitenwereld getoond.
Of in een heel klein buitenwereldje wel.
Om eens even te laten zien wat de kijkers hier in beeld zien ook:
Bovenin zien jullie Primaire processen staan en wat je eerst doet, is inventariseren.
Wat voor processen heb ik in mijn organisatie die gebruikmaken van ICT?
Waar is dat eigenlijk allemaal voor nodig?
Het afgelopen halfuur hebben we het over het elektrisch laden van de auto gehad.
Ik heb hier even een voorbeeld meegenomen van een parkeerterreintje.
Stel: ik ben beheerder van een heel klein parkeerterreintje...
en ik heb een paar plekken waar de auto's elektrisch kunnen laden.
Ik heb camerabewaking, want ik wil natuurlijk niet dat iedereen binnenkomt...
voor toegang heb je een pasje nodig om de slagboom te openen.
Dat zijn zo wat van die processen.
Ben je een gemeente, dan kan hier staan het aanvragen van een paspoort...
of het aanvragen van een geboortebewijs en zo verder.
Het wordt heel snel een hele waslijst, want IT...
digitale infrastructuur, zit echt overal.
En dat zul je dan dus in kaart moeten gaan brengen?
Ja, en dat is dus best wel complex.
Dus we hebben ook gekeken hoe je dit gestructureerd in elkaar kan zetten...
of in ieder geval gestructureerd kan krijgen, van:
Waar gebruiken we het nou allemaal voor? Aan de linkerkant zie je de ICT-middelen...
dus wat heb ik nodig voor het elektrisch laden van de auto?
Nou, de laadpaal waar we het heel veel over hebben...
maar in die laadpaal zit ook een GPRS-modem.
Die zorgt ervoor dat er connectie kan worden gemaakt met de leverancier...
zodat als jij vraagt, van 'Mijn Tesla heeft stroom nodig', dat er ook stroom komt.
Dat pasje heeft een zogenaamde Error-ID-verbinding om draadloos verbonden...
verbinding te kunnen maken met die paal. We hebben een paslezer, heel wat.
Belangrijk is ook te beseffen dat niet alle processen even belangrijk zijn.
In dit geval is het laden van de auto voor ons heel belangrijk...
dus we willen zeker weten dat die laadpaal altijd werkt...
en overal veilig voor is. -Dus je gaat inventariseren...
en dan ga je daar relevantie aan geven...
en dan kun je daarmee dus ook het risico inschatten voor jouw organisatie.
Dat is dan inderdaad de volgende stap, want ik heb nu alles geïnventariseerd...
ik weet nu wat ik allemaal heb...
maar waar is nou bijvoorbeeld de laadpaal allemaal kwetsbaar voor?
We hebben het veel gehad over de schadelijke activiteiten en misbruik...
wat hier bovenin staat.
Je zag in het filmpje, en dat wordt hier in rood aangegeven...
dat er ongeautoriseerd toegang is gedaan tot de laadpaal.
Maar een laadpaal kan natuurlijk ook uitvallen...
door een gewone stroomstoring, door stroomuitval.
Dat kun je dan op die manier ook inventariseren.
Er zijn nog veel meer typen kwetsbaarheden, die zitten allemaal in de tool.
En daarmee ga je dus analyseren en dan moet je uiteindelijk maatregelen nemen...
als je dat hebt gedaan en die tool daarbij hebt gebruikt.
Dit is dus wel heel erg op gericht op het bedrijfsleven.
Op IT-managers of risicomanagers binnen het bedrijfsleven...
die dit gaan oppakken en zeggen: Dit is belangrijk.
Misschien kun je hem thuis gebruiken voor je laadpaal, Maarten.
Het zou kunnen, maar het ziet er niet uit alsof huishoudens hiervoor te porren zijn.
Nee, het zou kunnen, maar... -Daar is een ander type campagne voor.
Je moet er wel iets van af weten, daar heb je gelijk in.
Uiteindelijk moet je natuurlijk maatregelen nemen.
Als uit de tool blijkt dat je veel risico loopt, dan moet je wat doen.
Ja, maar er zit nog een stap vóór het nemen van maatregelen.
Je kan wel heel veel maatregelen nemen, maar waar moet je nou maatregelen voor nemen?
Eerst moet je natuurlijk een risicoanalyse doen...
want wat is eigenlijk de kans op uitval?
En ook heel belangrijk: wat is dan vervolgens de impact als het uitvalt?
En op basis daarvan bepaal je wat je grootste uitvalrisico's zijn...
en op basis daarvan kun je beslissen waar je echt maatregelen voor moet nemen.
Ik concludeer wel dat jullie als Agentschap Telecom...
dit probleem van de gevoeligheid van apparatuur...
die tegelijkertijd verbonden is aan het energienet en aan het internet...
zo belangrijk vinden dat jullie een hele tool ontwikkeld hebben na onderzoek...
omdat jullie de bedrijven dus op dit spoor willen zetten?
Ja, het voorbeeld dat de kijkers nu hopelijk zien...
ja, hier inderdaad...
is eigenlijk het laden wat we net in het filmpje hebben gezien.
Dit is nu helemaal uitgetekend in een tool die Raster heet...
die de kijkers thuis ook kunnen gebruiken...
en op de Agentschap Telecom-website te vinden is.
Eigenlijk maak je helemaal visueel wat er nodig is aan ICT-middelen...
om alleen maar het proces van het laden van je auto voor elkaar te krijgen.
Dus bijvoorbeeld dat pasje waar ik het over heb.
En dan kun je dus zien waar de gevoeligheden liggen en welke problemen je kunt oplossen.
Dat vind ik ook het interessante hier.
We hebben het hier over een hack, iets moedwilligs...
maar stel dat de telecomprovider uitvalt.
Doet zo'n laadpaal het dan nog? Kun je dan nog laden?
Dat soort vragen kun je hier wel mee naar boven krijgen.
Die afhankelijkheden van al die subonderdelen...
breng je hiermee heel mooi in kaart en je laat ook zien:
Hoe zorg ik dat ik er niet afhankelijk van ben...
of dat ik toch kan laden als het telecomnetwerk eruit ligt?
Ik heb ooit een congres geleid over de bow-tie-techniek bij risico-inventarisatie.
Daar heb ik nog weleens aan terug gedacht, van:
Stel, er komt een pandemie: hebben we dan genoeg ic-bedden? Dat soort vragen.
Eelco, zijn er nog vragen van onze kijkers? -Absoluut.
Een opmerking over wat Harm zei, dat er meer oorzaken zijn.
Ernst zegt: We hebben het over uitval van laadpalen of zonnepanelen...
misschien door een hack, maar er kan ook een onweersfront over Nederland trekken...
en dan heb je ook een situatie waarin in een hele regio...
de zonnepanelen even veel minder stroom leveren.
Dus dat is ook een voorbeeld van hoe het kan uitvallen.
Om daar even op in te springen: dat is een perfect moment...
om zo'n laadpaalhack toe te passen.
Als er al natuurlijke druk is, en dan daar nog even een schepje bovenop:
Dat zijn natuurlijk fantastische momenten. -Je kunt precies zien in de weer-apps...
wanneer dat gebeurt. Eelco? -Nu word ik wel heel bang.
Maarten, jij zei net: Deze tool is vooral bedoeld voor bedrijven, voor het mkb.
Frans merkt op, van: Ik heb het plaatje net gezien van dat connected home...
met al die apparaten thuis. Die allemaal beveiligen is een gebed zonder end.
Is het niet mogelijk om met één apparaat...
mijn hele huis af te schermen en te beveiligen?
'Off the grid' denk ik dan, Albert. -Dat zou kunnen.
Ik denk dat we het hier heel mooi over de maatregelen gaan hebben..
en wat voor mij het belangrijkste is...
is dat je een aantal van die maatregelen op verschillende niveaus kan nemen.
Er wordt gezegd: Misschien willen we met één apparaatje beperken...
hoeveel dingen er verbonden zijn met het internet.
Ik denk dat dat best wel een redelijke stap is.
Dat kan dus wel. Dus als je kijkt naar maatregelen die je zou willen nemen...
op basis van je risicoanalyse...
wat vind jij dan laaghangend fruit?
Wat zijn maatregelen die ook huishoudens makkelijk kunnen nemen?
De eerste stap is eigenlijk vaststellen...
of het wel nodig is dat men overal aan het internet hangt?
Is het wel nodig? Als jij vindt van wel, dan is dat jouw keuze.
Dan is de volgende vraag: Is het bijvoorbeeld nodig dat mijn oven met de...
Nu hebben we het over huizen.
Misschien niet helemaal passend. Ik denk dat ik dit even moet overslaan.
Maar is het wel nodig dat mijn oven met die van de buren kan praten?
Als je met dat soort vragen begint, kun je ook misschien tot de conclusie komen...
dat het helemaal niet nodig is dat ze op internet zijn.
Dus niet alles hoeft online te zijn.
In mijn ogen niet, maar ik weet dat smaken verschillen.
Zie jij dingen die eindgebruikers concreet kunnen doen?
Dat je zegt: Qua maatregelen nemen is dit wat ons betreft laafhangend fruit.
Ik denk dat wat Albert zegt wel echt in de richting komt.
Moet het verbonden zijn? Ook segmenteren...
dus kun je niet groepjes maken van apparaten die je buiten het netwerk zet...
of met een eigen netwerkje dat niet verbonden is.
Dat je wel kunt aansturen, maar niet verbonden met het internet.
Ik denk ook dat we als maatschappij moeten zorgen...
dat er regels komen om te zorgen dat die apparaten wél veilig zijn.
Dat je niet een laadpaal kan kopen die niet veilig is.
Dat je gewoon weet: ik koop een laadpaal, die is veilig.
Ik koop een oven: die krijgt updates voor 10 jaar, en dat soort dingen.
Ik denk dat we daar naartoe moeten, dat er wet- en regelgeving moet komen...
die zorgt dat we dat soort veilige apparatuur in huis krijgen.
Dat je als consument kunt kiezen tussen verschillende apparaten...
en dat je ook weet: Ik koop een veiliger apparaat.
100 procent veiligheid bestaat niet...
maar dan is er wel alles aan gedaan om het veiliger te maken.
Ik denk ook dat we daarbij de consument moeten helpen.
Dat ze weten wat ze kopen.
Je hebt het stappenplan tot stap 4, maatregelen nemen, uit de doeken gedaan.
En Eelco, daar willen we ook nog graag een vraag over stellen aan onze kijkers.
Ja, laten we deze vraag voorleggen aan het publiek...
met de laatste poll denk ik van vandaag.
De poll gaat eigenlijk over de vraag die Maarten stelde in het begin, van:
Hoeveel organisaties zitten nu op niveau 5?
Laten we alle niveaus even af gaan, dus de vraag is:
Als ik eerlijk ben, dan is mijn organisatie nog maar op niveau, op stap...
Kies A als u zegt: Wij zijn nog bezig met stap 1, dat is die bewustwording...
klik op B als u zegt: Die bewustwording hebben we gehad...
we zijn al druk bezig die afhankelijkheden in kaart te brengen.
Klik op C als u zegt: Bewustwording, afhankelijkheden hebben we.
We zijn druk bezig met het analyseren van risico's.
D voor: Risico's weten we, we zijn nu druk bezig om de maatregelen te nemen...
om verbeteringen aan te leggen, geld te krijgen daarvoor of hoe dan ook.
Of, dat is de spannendste: De organisaties zeggen, van:
Wij zitten al op niveau 5, wij zijn al weerbaar en blijven alert...
om te zorgen dat we bij alle wijzigingen up-to-date blijven.
Maak uw keuze, ik zie ze binnenkomen.
O, dat is wel een hele wisselende. Ik vind hem wel interessant.
11 procent zegt: Wij zitten op stap 1. Wij zijn nog niet eens toe aan bewustwording.
Ongeveer evenveel zegt:
Wij zitten op niveau 2, wij zijn de afhankelijkheden in kaart aan het brengen.
Een kleine duidelijke 20 procent is bezig met het analyseren van de risico's.
De grootste groep, bijna 40 procent, zegt van:
Wij zijn bezig met het nemen van maatregelen.
Die voorgaande stappen hebben we gehad, we zijn bezig met het implementeren.
En... leuk voor Maarten: 20 procent zegt:
Wij zitten al op niveau 5, wij zijn weerbaar en we zorgen dat we weerbaar blijven.
Dankjewel, Eelco. Herkenbaar beeld, Albert?
Ik denk tot op zekere hoogte wel.
Het belangrijkste van het stappenplan is dat je het meerdere malen doorloopt.
Dat je het blijft toepassen.
Wat ik hoor, is dat hier een gedeelte van de mensen zegt:
We hebben het in ieder geval één keer gedaan...
en we zijn nu bezig met kijken wat de volgende stappen zijn...
en of we volgende maatregelen kunnen nemen.
Want 20 procent zegt 'We zijn weerbaar', 40 procent zegt 'We nemen maatregelen'.
Dat klinkt als muziek in de oren, maar je zei het al:
De mensen die naar dit webinar kijken zijn zich als wat bewuster.
Precies. -Stap 5 in jouw stappenplan is:
Blijf risico's herkennen. Wat bedoel je daar dan mee?
Waar we het vandaag ook over hebben: nieuwe risico's die er komen...
bijvoorbeeld met de energietransitie. Er komen steeds meer nieuwe risico's...
dus je moet bijblijven.
Wat Albert zegt: Je zult het voortdurend moeten blijven doorlopen.
Het is eigenlijk een cirkel. -Ja, inderdaad.
En je verandert ook binnen je organisatie, natuurlijk.
Je ICT verandert, de manier waarop je het gebruikt en bijvoorbeeld monitoring:
Alle alarmeringssystemen worden steeds meer toegepast...
steeds meer sensoren worden ingezet.
Bijvoorbeeld in de zorg ook, wat natuurlijk nu heel belangrijk is.
Als we minder personeel kunnen inzetten, zetten we vaak meer techniek in.
Daar worden we ook steeds afhankelijker van.
Dat brengt mooie ontwikkelingen met zich mee, maar ook steeds meer afhankelijkheden.
Zolang je maar weet waar je afhankelijkheden zitten en wat je doet als het uitvalt.
Je zegt: Het is een beetje de eerste keer dat we met het stappenplan naar buiten komen.
Niet met het stappenplan, dat doen we al een tijdje...
maar wel met de hele specifieke tool kwetsbaarheden inventariseren...
omdat we best wel merkten dat dat een lastig onderdeel is...
want waar zijn we nou allemaal kwetsbaar voor...
en hoe zorg ik er nou voor dat dat allemaal boven tafel komt?
Heb je jezelf een doel gesteld waar je volgend jaar kerst wilt staan...
behalve dat restaurants gewoon tot 24.00 uur open zijn?
Een cornonavrije wereld, maar ik weet niet hoe realistisch dat is.
Ten aanzien van die tool die je dan nu lanceert?
Het zou mooi zijn als veel organisaties daardoor...
ook hun kwetsbaarheden goed kunnen inventariseren.
Dat ze weten, van: hier liggen voor ons de risico's.
Dus dat die stap voor de organisaties die daar wel moeite mee hebben...
steeds beter lukt en daar ondersteunen we graag bij.
Albert, de aandacht voor cyberveiligheid groeit enorm.
Ik zie het ook in alle gesprekken die ik op allerlei podia mag leiden...
waarin het heel vaak gaat over cyber.
Zie je dat al terug in het feit dat we ook weerbaarder worden...
tegen die kwetsbaarheid in de samenleving?
Er wordt in ieder geval veel meer over gesproken en er wordt meer gedaan...
maar of we netto veiliger worden, weet ik niet. Er komen veel nieuwe apparaten bij.
Er wordt veel meer met elkaar verbonden.
Dus ik denk dat we meer doen, maar tegelijkertijd ook onszelf meer werk geven.
En dus zal het door moeten gaan en moeten we doorgaan met de inzet op die beveiliging.
Dan de laadpaal:
Is de gemiddelde laadpaal volgend jaar met kerst veiliger in Nederland?
Dat denk ik wel. We zijn goede stappen aan het maken.
Fabrikanten zijn zich ook bewust...
dus ik denk dat we dan echt wel een veiligere laadpaal hebben...
maar er is nog genoeg werk te doen. Ik wil nog toevoegen aan het stappenplan:
Ik denk dat het inderdaad een terugkerend proces is.
Ransomware of de cryptolocker die we nu kennen...
dat je bitcoin moet betalen om je eigen data terug te krijgen:
Vijf jaar geleden hoorden we daar niks over.
Dat is pas de afgelopen jaren dat je dat steeds vaker hoort.
Ik denk ook dat je daarom dat soort processen...
continu moet doorlopen als bedrijf.
Wat zijn mijn kwetsbaarheden, waar sta ik en hoe kan ik het beveiligen?
Dus ik krijg straks een mailtje dat ik 1000 bitcoin moet betalen...
om mijn auto terug te krijgen, want hij hangt aan de paal en niemand krijgt hem nog los.
Dat zou wat zijn. Harm van der Brink, dankjewel.
Albert Spruyt, dank dat je hierbij was en Jessica Overweg van Agentschap Telecom.
Dank voor dit gesprek.
Dat betekent dat ik officieel afscheid van u ga nemen...
maar u niet van mijn sprekers, want ik ga u straks nog even aan Eelco overdragen...
die jullie wil uitnodigen bij Wonder.
Wellicht zijn er onder jullie die vijf webinars hebben gekeken vanaf 10.00 uur.
Symposium 'Opstap tegen weerbaarheid' van het Agentschap Telecom:
We hebben al die bijdrages willen leveren met deze gesprekken.
Het was mij een genoegen die gesprekken te leiden.
Die gaan we ook online zetten zodat ze weer deelbaar zijn en terug te kijken zijn.
Enorm bedankt voor het deelnemen namens mij, vast en zeker tot een volgende.
Ik schakel nog even naar Eelco die jullie uitlegt hoe jullie kunnen doorpraten...
met Albert, Harm en Jessica.
Dankjewel Maarten, want het gesprek aan tafel hier is nu afgelopen...
maar het gesprek van u met de sprekers absoluut niet. Sterker nog:
Dat gaat nu beginnen. Daarvoor hebben wij een tool, een platform ingezet...
dat we Wonder noemen. Met Wonder krijg je een soort virtuele omgeving...
waarin je met elkaar kan netwerken en spreken.
Daarvoor is een link beschikbaar, u opent die in uw webbrowser.
Via de mail heeft u die link al ontvangen.
We zetten hem voor de zekerheid ook nog even in de chat.
Als u klikt op die link, dan komt u dus op een webpagina...
waar u in feite een poppetje bent. U kunt met uw muis over het scherm bewegen.
Zodra u klikt, dan beweegt uw poppetje naar uw muispointer toe.
Loopt u naar een van de andere deelnemers toe...
dan verschijnt er een cirkeltje om u beiden heen en kunt u samen spreken.
Er is dan een beeldverbinding en een audioverbinding.
De sprekers zijn te herkennen aan het gele randje dat ze om zich heen hebben.
Dus wilt u met Albert Spruyt of met Harm van der Brink of met Jessica Overweg napraten...
of een van de vele vragen stellen die niet beantwoord konden worden aan tafel:
Loop even naar ze toe en ga het gesprek aan. Zij zitten nu voor u klaar.
Er zijn ook deelnemers met een blauw randje: dat zijn de hosts van Agentschap Telecom.
Dus komt u er niet uit: loop even naar hen toe, of zij lopen naar u...
en dan krijgt u alle tekst en uitleg.
Jessica, Harm en Albert zitten nu voor u klaar, dus ik zou zeggen:
Klik op de link en ga met ze in gesprek.
Voor mij betekent dit vandaag dankuwel voor alle deelname...
en hopelijk tot een volgende keer.