“De wereld is een speeltoneel. Elk speelt zijn rol en krijgt zijn deel.”
Dat zijn mogelijk de bekendste regels van de dichter Joost van den Vondel.
Hij schreef ze in 1637 ter gelegenheid van de opening van de Amsterdamse Schouwburg.
Ze staan in steen gegraveerd bij de poort en dat is het enige dat daar nog van rest.
“Elk speelt zijn deel...” ook vandaag.
U voorzitter. De minister van Financiën. En wij, de Algemene Rekenkamer.
Recent heeft u een rol op zich genomen, die van volksvertegenwoordiger.
Voor sommigen is dit nieuw, en voor sommigen is dit al langer een rol die bekend is.
Als volksvertegenwoordiger bent u medewetgever en beoordeelt u de daden van de regering.
De Algemene Rekenkamer heeft een andere rol:
wij zijn de ‘auditor’.
Wij controleren en rapporteren.
De oorsprong daarvan gaat terug tot in de Middeleeuwen.
Voorlopers van de Algemene Rekenkamer controleerden...
...bij het volk...
...of wel recht werd gedaan aan de bezittingen van de Vorst en wat hem toe kwam.
Zij legden hun oor te luister...
...en fluisterden hun bevindingen in het oor van de koning.
En daar komt dat woord vandaan. Auditor. Luisteraar.
En op basis van die informatie besloot de Koning.
En die rol hebben wij – eeuwen later - nog steeds.
Alleen, wij kijken niet meer wat er bij het volk gebeurt...
...en leggen daar ons oor te luister.
Nee, het is omgedraaid.
We zien en horen wat er bij de Koning en zijn ministers gebeurt.
We controleren onafhankelijk en vertellen dan het volk wat er aan de hand is.
U, volksvertegenwoordigers.
En bij onze rol hoort dat wij niet de applausmachine zijn van het kabinet.
We zijn de criticaster die altijd een kritische recensie schrijft.
En daarom sta ik hier vandaag voor u.
Om met u te delen wat ons verhaal is bij het jaar 2020.
En ik kan dan twee invalshoeken kiezen.
Met theatrale gebaren zou ik onheil en tegenspoed kunnen beschrijven.
Ik kan het ook heel klein maken en fluisteren...
...de coronacrisis als verzachtende omstandigheid gebruiken voor dingen die ons overkwamen.
Laat ik het maar feitelijk houden.
Het thema van de pandemie krijgt toch een onvermijdelijke hoofdrol...
...de samenleving en de overheid zijn afgelopen jaren door de corona-crisis getest.
De minister zei het al.
Ons onderzoek is altijd gebaseerd op 3 ankerpunten...
...de eerste vraag: Heeft het Rijk volgens de regels geïnd en besteed?
De tweede vraag: Is de bedrijfsvoering op orde bij de departementen?
Zijn de zaken goed geregeld?
En tot slot de derde vraag: Krijgen we waar voor ons geld?
Wat zijn de resultaten geweest?
Het is met het antwoord hierop dat u vervolgens úw rol kunt spelen...
...décharge verlenen aan de ministers.
Maar voor ik antwoord geef op die 3 vragen, eerst dit...
...de coronacrisis verandert niets aan de wijze waarop wij onderzoeken en concluderen
De normen blijven hetzelfde...
...de regels van het spel veranderen niet door de crisis.
Wat onrechtmaig was blijft onrechtmatig.
En onvoldoende informeren is onvoldoende informeren.
Ik geef u de naakte feiten.
Maar de crisis geeft wel context.
We begrijpen dat in veel gevallen snel gehandeld moest worden.
Snel keuzes gemaakt moesten worden.
Steeds moest worden gezocht naar een balans tussen...
...snelle dienstverlening enerzijds en controle anderzijds.
En daarbij is heel veel goed gegaan.
Dat staat ook in onze rapporten.
Maar nood breekt ook niet álle wetten.
Zeker niet als er getornd wordt aan het budgetrecht.
En dan is het onze taak om u daarop te wijzen...
...ook in tijden van crisis.
Of misschien moet ik wel zeggen: juist in tijden van crisis.
of dat tot een andere waardering leidt van de feiten en van onze bevindingen...
...dat is een andere kwestie, dat is een andere vraag.
En die vraag moet u beantwoorden.
Kom ik bij de eerste vraag die wij stellen...
...heeft het Rijk volgens de regels geïnd en besteed?
Anders dan voorgaande jaren verdient deze vraag meer aandacht.
De norm is immers dat ministers 100% innen en besteden volgens de regels.
We begrijpen dat er soms fouten worden gemaakt...
...of dingen anders gaan.
En daarom hanteren we een tolerantiegrens. 1%.
1% aan fouten en onzekerheden.
Jarenlang konden wij op deze dag zeggen dat die grens van 100% dichtbij was.
Dat we daar dicht tegenaan zaten.
Vorig jaar bleven we voor het eerst sinds lange tijd...
...beneden die grenzen aan onrechtmatige verplichtingen.
En we waarschuwden toen:
parlement, let op uw saeck!
Nu blijkt in 2020 de tolerantiegrens voor zowel de verplichtingen...
...als voor de uitgaven te zijn overschreden.
En dat is sinds de financiële crisis - 2008 - niet meer voorgekomen.
Om precies te zijn: 2,5% van de verplichtingen...
...en ruim 1,5% van de uitgaven voldoen niet aan de afspraken.
Dat gaat om groot geld...
...respectievelijk € 9 miljard en € 4,3 miljard.
En er is vaak een directe relatie met de coronasteunmaatregelen.
Bij de ministers van LNV en EZK bij de steun aan bedrijven.
De minister van BZK bij steunmaatregelen aan Caribisch Nederland.
De minister van VWS bij het tekenen van overeenkomsten.
Maar voorzitter, niet alleen de crisis zorgde voor onrechtmatigheid.
Wat ook opvalt is het besluit van het kabinet...
...om gedupeerden in de affaire rond de kinderopvangtoeslag € 30.000 uit te keren.
U kreeg weliswaar een brief van het kabinet...
...maar de staatssecretaris communiceerde op hetzelfde moment...
...via sociale media over dat kabinetsbesluit.
En dan ontstaat bij gedupeerde ouders de gerechtvaardigde verwachting...
dat zij rechten kunnen ontlenen aan die mededelingen.
En dan wordt het parlement voor een voldongen feit geplaatst.
We begrijpen dat al die maatregelen zijn genomen om burgers en bedrijven te helpen...
...en om tegemoet te komen.
Maar uitgangspunt van het parlementair budgetrecht...
...is dat u zich vooraf uit kan spreken over voorgenomen plannen van het kabinet.
En dat het parlement vooraf autoriseert wat de regering besteedt.
Vorig jaar gaf ik de voorzitter, uw voorganger...
...ter inspiratie een kopie van het zogenoemde Groot Privilege.
Ik zie het hier niet meer hangen overigens.
Gaan we dadelijk opzoeken.
Dat Groot Privilege, daarin werd in 1477 verarnkerd waar we vandaag over spreken...
...eerst toestemming van de Staten Generaal en dan pas handelen.
En natuurlijk is er soms haast geboden en moet er snel gehandeld worden.
Maar daarvoor biedt de wet een aparte regeling.
Hierin staat dat een minister geld mag uitgeven aan een spoedmaatregel...
op voorwaarde dat hij de Staten-Generaal, beide Kamers, daarover vooraf informeert.
Macht en tegenmacht vragen om rolvastheid.
En rolvastheid gaat niet alleen over de eigen taak...
maar ook over het respecteren van die van de ander.
Het respecteren van het budgetrecht is dus essentieel.
En daarom, voorzitter, plaatsen wij voor het 2e jaar op rij een kritische kanttekening...
...bij onze verklaring van goedkeuring bij de rijksrekening.
Het is aan u hierover bij decharge-verlening een standpunt in te nemen..
...breekt nood wet?
Dan kom ik bij de 2e vraag...
Zijn de zaken goed geregeld? Is de bedrijfsvoering op orde?
Voorzitter, de coronacrisis legt structurele zwakheden bloot.
Zaken die al kwetsbaar waren, komen in tijden van crisis aan de oppervlakte.
We spreken dit jaar van 50 onvolkomenheden waarvan zelfs 2 ernstig.
Zo bleek dat het financieel beheer bij veel departementen kwetsbaar.
Vooral bij het ministerie van VWS schoot het financieel beheer ernstig tekort.
En hoewel dat in de loop van 2020 al duidelijk werd...
...is de organisatie daar niet tijdig versterkt.
De problemen stapelden zich op.
Daardoor ontbraken er bijvoorbeeld ontvangstbewijzen voor leveringen van goederen...
...zoals beademingsapparatuur aan zorginstellingen.
Ook is onduidelijk of de aantallen afgenomen coronatesten...
...klopten met de facturen die de minister van VWS betaalde.
Er ontstonden zelfs problemen bij het opmaken van de jaarrekening.
Begin april maakten we daarom bezwaar...
...tegen het financieel beheer van het ministerie van VWS.
Bezwaar is één van de zwaarste instrumenten die de wet ons biedt.
Begin mei heeft de minister van VWS ons als antwoord een pakket van maatregelen gestuurd...
...en getoond dat de financiële functie van het departement moet versterken.
Op grond daarvan hebben wij ons bezwaar opgeheven.
Maar ons oordeel blijft dat er sprake is van een ernstige onvolkomenheid.
Helaas is financieel beheer bij het ministerie van VWS niet de enige ernstige onvolkomenheid.
De minister van Defensie heeft evenzeer een probleem.
Dat gaat over het beheer en onderhoud van gebouwen en terreinen, kazernes.
Ook hier geldt dat sprake is van structurele kwetsbaarheden.
Voor een goed functionerende krijgsmacht...
is een veilige werk- en leefomgeving van belang.
Al sinds 2018 stellen we vast...
dat de minister van Defensie onvoldoende zicht heeft op de staat van het vastgoed.
Vorig jaar gaven we al een flinke waarschuwing.
Maar in 2020 zijn de achterstanden...
...in het onderhoud van het defensievastgoed verder opgelopen.
En daardoor zijn de problemen groter geworden.
Wij vinden het gebrek aan vooruitgang bij het oplossen daarvan zorgelijk.
En daarom spreken we ook hier van een ernstige onvolkomenheid.
Waarom twee keer ernstig?
Omdat het om structurele problemen gaat.
Omdat het om groot geld gaat.
Deze problemen vragen nog jaren aandacht van de ministers en van uw Kamer.
Het is niet morgen opgelost, maar vraagt wél nu actie.
Dan het antwoord op de derde vraag...
...krijgt de burger waar voor zijn geld?
Wat is daar over bekend? Welke niet-financiële informatie krijgt u?
Of in moderner jargon: is er sprake van brede welvaart?
We willen er met deze onderzoeken aan bijdragen dat wat hier ten tonele wordt gevoerd...
...ook weerspiegelt wat er in de samenleving gebeurt.
En we hebben weer veel onderzoeken gedaan, want...
...de vraag is: Wordt in de jaarverslagen alles zichtbaar?
Nee, helaas niet.
Wij deden weer verschillende onderzoeken.
Ik ga ze hier niet allemaal bespreken.
Ik vraag nu uw aandacht voor fiscale regelingen.
De afgelopen 20 jaar toonden wij in een reeks van rapporten aan...
... dat de effectiviteit van die fiscale regelingen vaak onduidelijk is.
Desondanks nam het aantal toe.
En ontstond zelfs een wildgroei aan fiscale regelingen.
Dit jaar namen we in ons verantwoordingsonderzoek opnieuw vier regelingen onder de loep.
En opnieuw concluderen we dat niet duidelijk is of ze het beoogde effect sorteren...
... en welke kosten ermee gemoeid zijn.
Wat ons betreft is de tijd is gekomen om alle fiscale regelingen scherp tegen het licht te houden.
Doen ze wat ze moeten doen?
Als het antwoord daarop “nee” is, of “niet duidelijk” is...
... dan is het tijd voor een andere aanpak.
Zo simpel is het eigenlijk.
Voorzitter, naast corona stond het jaar 2020 ook in het teken...
...van de affaire rond de kinderopvangtoeslag.
Dat blijkt ook uit de verantwoording.
Er is meer over te zeggen.
Ik vertelde u al over de regeling...
voor gedupeerden die tot een onrechtmatige verplichting leidde.
Bij het ministerie van Sociale Zaken is een groot bedrag aan vorderingen onzeker...
...als gevolg van de uitspraak van de Raad van State.
Er is een speciale crisisorganisatie in het leven geroepen...
maar de communicatie met burgers kan en moet veel beter.
Het laatste hoofdstuk in dit lange verhaal is nog niet uit, denken wij.
En deze affaire leidde terecht bij velen tot reflectie.
Wij deden ruim 15 jaar onderzoek naar de uitvoering...
...van de toeslagen door de Belastingdienst.
We waren van meet af aan kritisch.
En toch moeten ook wij concluderen...
dat wij niet het volledig licht hebben laten schijnen op wat er gebeurde.
Er was meer mis dan wij zagen.
En terugkijkend denken we dat als we ons onderzoek meer hadden gericht...
...op de gevolgen voor burgers er een vollediger beeld was geschetst.
We vinden dat we het hadden moeten zien, en dan u hadden moeten tonen.
Dat is voor ons een les die wij meenemen in onze nieuwe strategie.
Voorzitter, ik maakte zojuist de vergelijking met het jaar 2008.
Dat was het laatste jaar dat een kabinet op 2 van de 3 terreinen...
...verplichten en uitgaven...
...beneden de tolerantiegrenzen kwam.
Het was verantwoordingsdag 2009...
Daar zat minister van Financiën Bos...
...die zonder toestemming vooraf een bank had gekocht...
...daar zat voorzitter Verbeet die de orde streng hield...
en op mijn plek sprak mijn voorganger Saskia Stuiveling.
Ook dat was een bijzondere tijd.
De kredietcrisis had Nederland hard geraakt...
...net als de coronacrisis nu.
Minister Bos lichtte zijn keuzes toe en hij erkende de onrechtmatigheid.
En Stuiveling maakte zich destijds zorgen over hoe u...
...de Kamer, uw budgetrecht ten volle kan uitoefenen.
Ze zei toen, ik citeer...
Ze zei toen...
“Wij zien de relatie vervagen tussen het beleidsdoel en het geld dat daarmee verbonden is.
Dat is echter wel de kern van uw budgetrecht!
Doel en geld zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden”.
Nu 12 jaar later is die boodschap onveranderd actueel.
Maar we weten ook dat de Vaste Kamercommissie Rijksuitgaven weer terug is.
En we weten ook dat de rapporteurs Sneller en Snels hier namens u hard aan werken.
En de minister heeft de operatie Inzicht in Kwaliteit gestart.
Dus dat geeft de burger moed.
Nog iets dat nog altijd actueel is.
In datzelfde jaar...
In datzelfde jaar - 2009- bracht Voorzitter Vrebeet...
...twee dagen voor de Verantwoordingsdag een rapport uit.
En dat had als titel...
“Vertrouwen en zelfvertrouwen”.
De ondertitel was “Uitkomst en vervolg parlementaire zelfreflectie”.
In dat rapport staat bijvoorbeeld, ik citeer...
“de Tweede Kamer als instituut is toe aan een herijking van de eigen positie en functie...
zij moet haar zelfvertrouwen terugwinnen”.
Een heel hoofdstuk gaat over regeerakkoorden.
Dat was wel gelijk het kortste hoofdstuk.
Het past op 1 A4-tje.
Symbolisch.
Eén van de aanbevelingen in dat rapport was...
“Maak als Kamer vaker gebruik van de mogelijkheden die adviesraden...
...planbureaus en Hoge Colleges van Staat u bieden”.
Wij bieden u vandaag 22 rapporten vol mogelijkheden aan.
Het is onze rol in die rapporten relevante zaken voor het voetlicht brengen...
...bijzonderheden in de schijnwerpers te zetten...
...en uit de coulissen te halen wat vergeten dreigt te worden.
Maar uw Kamer zit op de regisseursstoel.
Het verhaal dat in 2020 met de pandemie startte...
...en de daarop volgende crisis inzette is nog niet voorbij.
De afloop is nog niet bekend.
Geen opmerking van mijn kant kan een spoiler-alert zijn.
Ik weet ook niet of het een klucht, epos of tragedie wordt.
Wat ik wel weet...
...is dat u met deze 22 rapporten het heft in eigen handen kunt nemen...
...en kan bepalen hoe het verhaal verder gaat.
Dat is uw rol.