Wat is de dynamiek van de risico-regel- reflex? Wat gebeurt er in een periode...
waarin incidenten leiden tot de roep om nieuwe ingrepen?
De risico-regelreflex doet zich voor...
binnen een breed scala aan onderwerpen en risico's, op alle terreinen.
Van jeugdzorg tot verkeerssituaties, voedselveiligheid en ramppreventie.
Samen met een ervaren bestuurder en een milieuactivist van het eerste uur...
onderzoeken we een bekende casus.
Je moet nooit kijken naar economische belangen...
maar altijd naar 'wat kan er gebeuren in de meest ernstige situatie?'
Ik denk dat onder de druk van de publieke omstandigheden...
bestuurders vaak willen laten zien dat ze er echt heel serieus mee bezig zijn.
Al jarenlang protesteerden actievoerders tegen deze chloortransporten.
En dan komt er een enorme explosie in Enschede...
die heel bestuurlijk Nederland in paniek brengt.
"Door die ontploffing ontstaat een gigantische vuurbal en een drukgolf..."
"waardoor brand uitbreekt in het centrale bunkercomplex."
De beelden gaan de hele wereld over.
De vuurwerkopslagplaatsen in Nederland krijgen te maken met nieuwe regels.
Ook domeinen die niets met de vuurwerkramp te maken hebben...
worden ineens met andere ogen bekeken. Het chloortransport door AkzoNobel...
dat al decennia onder de meest strenge regelgeving ter wereld opereert...
komt onder druk. "-Ze waren al die tijd omstreden."
"Het transport vond plaats door dichtbevolkt gebied."
Jacques Wallage, toenmalig burgemeester van Groningen, pakt de handschoen op.
Na een tijdje heb ik de vraag gesteld: Kan iemand mij vertellen hoe riskant dit is?
Wat dan blijkt is precies het dilemma waar iedereen mee komt te zitten:
De kans dat zoiets gebeurt, dat zo'n trein ontploft of uit de rails loopt...
is heel erg klein. Maar als het gebeurt, is het onoplosbaar.
Dan ben je van de wind afhankelijk. Dat soort debatten moet je heel zakelijk voeren.
Zakelijk op grond van de vraag: Hoe vaak kan zoiets voorkomen?
En als het voorkomt, hoeveel middelen heb je dan om het probleem op te lossen?
In het geval van de chloortrein zou het bestuur machteloos staan.
Dat was voor mij doorslaggevend.
Ook al is de kans heel klein, je wilt niet dat je je bevolking dan niet kunt beschermen.
Remi Poppe, al meer dan dertig jaar milieuactivist...
en indertijd ook Tweede Kamerlid voor de SP...
vindt dat je altijd moet uitgaan van het worstcasescenario.
Kijk naar Chemie-Pack.
Niemand had verwacht dat een bedrijf zo totaal in de fik zou kunnen vliegen.
Niemand snapt het nog, bij wijze van spreken.
Ik kan er nog wel iets over zeggen, maar... Altijd worstcase.
Als er wat gebeurt, is het ook zo rampzalig dat je niet alle risico's kunt wegnemen.
En daarom moet je altijd kijken of we niet kunnen voorkomen dat het risico ontstaat.
In dit geval van chloor:
Stoppen met die transporten en ga het maken waar je het nodig hebt.
Belangenverenigingen en lobbyisten blazen oude doelen nieuw leven in...
op momenten dat de actualiteit daar kansen voor geeft...
en de veiligheid in het geding lijkt.
Overal zijn we langs de sporen mensen gaan informeren...
over wat de risico's zijn, die niemand kent.
Daar zijn ook de lokale bestuurders zo van geschrokken.
' Ja, dat moeten we zo niet meer willen.'
Dat komt omdat politici doodsbang zijn...
om het stempel te krijgen dat ze het niet zo nauw nemen met de veiligheid.
Soms kun je risico's politiek verkopen als iets wat sexy is...
maar in verreweg de meeste gevallen zijn ze politiek gezien dodelijk.
Dat door heel veel mensen telkens wordt gewezen op worstcasescenario's.
Als het misgaat, zijn de effecten groot.
Als je die redenering doortrekt, kun je geen chemische industrie in Nederland hebben.
Want bij elke vorm van ongevallen in de chemische industrie...
kunnen heel veel mensen om het leven komen.
Bestuurders hebben gauw de neiging om te zeggen:
' Gaat u maar rustig slapen, we hebben alles in de hand, het risico is minimaal.'
Dat is niet het geval. Als Chemie-Pack brandt zegt de burgemeester:
' Er is geen gevaar voor de gezondheid.'
Terwijl je achter hem die vlammen op zag doemen.
Dat maakt de overheid onbetrouwbaar en de onrust bij de bevolking des te groter.
De SP mobiliseerde duizenden burgers met spandoeken...
en protesten langs de weg. Hoe ga je daar als bestuurder mee om?
"Afgelopen nacht heeft de laatste chloortrein door Nederland gereden."
"De omstreden transporten zijn niet langer nodig..."
"nu AkzoNobel een nieuwe chloorfabriek heeft gebouwd in Delfzijl."
"De productielocatie in Hengelo wordt gesloten."
"Bijna 300 arbeidsplaatsen gingen daar verloren."
Maar in het geval van de chloortrein vonden bestuurders en activisten elkaar.
Als je voor de productie van chloor alternatieven hebt...
dan met dat spul door steden te rijden...
vind ik het van groot belang dat dat alternatief gepakt wordt.
Minister Pronk heeft er een flink bedrag voor uitgetrokken om dat te doen.
En ik geloof dat dat wijsheid is. We leven in een heel dichtbevolkt land.
Je moet dus heel secuur kijken: Welke spullen moet je echt transporteren...
en voor welke kun je structurele maatregelen nemen.
Dus ik zou ook nog steeds adviseren om zoiets te doen.
Er zijn 300 arbeidsplaatsen verdwenen. Waar is Hengelo in deze discussie?
Die zijn gewoon werkgelegenheid kwijtgeraakt.
Dan denk je: Oké, dat is geld. Maar geld is ook gezondheid en veiligheid.
Daar is een keuze tussen veiligheid A en veiligheid B.
En veiligheid B is moeilijker te zien.
Dat zijn banen waardoor mensen betere inkomens hebben...
waardoor ze gezonder eten, waardoor ze betere scholing krijgen.
Daar heeft zo'n regio uiteindelijk veel meer aan dan dat hele hypothetische scenario...
waarin niet alleen die trein ontspoort...
maar ook nog eens op zo'n gruwelijke manier ontspoort...
dat al die veiligheidsmaatregelen in die wagons omzeild worden...
en er uiteindelijk een ongelooflijke explosie gaat plaatsvinden.
Je kunt ervoor kiezen om dat beeld leidend te maken...
maar dan moet je mij niet vertellen dat dat proportioneel en objectief is.
Dus dit was een door een incident, de vuurwerkramp, aangedreven reflex...
die werd versterkt door, we noemen dat 'veiligheid als camouflage'...
door de inbreng van actiegroepen die hier hun kans schoon zagen.
De risico-regelreflex komt voort uit de overtuiging...
dat risico's altijd verder verkleind moeten worden.
Daardoor kan je in een fuik zwemmen...
van 'maatregelen nemen' en 'daadkracht tonen' waar je vervolgens niet meer uitkomt.
Maar hoe blijf je autonoom als bestuurder? En hoe toon je regentenmoed?
Hoewel veel bestuurders de theorie goed kennen, is de praktijk vaak weerbarstiger.